Bikaner Gypsums Ltd v. Commissioner Of Income Tax, Rajasthan

Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਪਸਮਸ ਜਿਜਮਟ੃ਡ ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ ਟ੄ਕਸ ਕਜਮਸ਼ਨਰ, ਰਾਿਸਥਾਨ ਅਕਤੂਬਰ 23, 1990 [ਕ੃.ਐਨ. ਜਸਿੰਘ, ਕ੃.ਐਨ. ਸ੄ਕੀਆ ਅਤ੃ ਕੁਿਦੀਪ ਜਸਿੰਘ, ਿ੃.ਿ੃.] ਇਨਕਭ ਟ੄ਕਸ ਌ਕਟ 1922/ਜ੃਌ਨਕਭ ਟ੄ਕਸ ਌ਕਟ 1961-ਸ੄ਕਸ਼ਨ 10(2)(xv)/ ਸ੄ਕਸ਼ਨ 37(])-਩ੂੂੰਜੀ ।ਜਾਂ ਭਾਰੀਆ ਖਯਚ-ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਭਾਭਰ੃ ਨ ਿੱਚ ਨਨਯਧਾਯਨ-ਨ ਚਾਯ੃ ਜਾਣ ਾਰ੃ ਪ੄ਕਜ੅ਯ-ਕੀ ਹਨ ।ਅ਩ੀਰਕਯਤਾ-ਭੁਰਾਂਕਣ ਾਰ੃ ਨੇ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਦਾ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਕੀਤਾ ਭੁਰਾਂਕਣ ਦ੃ ਩ੂਯ -ਨਹਿੱਤ ਨੇ ਯਾਜ ਦ੃ 4.27 ਯਗ ਭੀਰ ਦ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ 20 ਸਾਰਾਂ ਦੀ ਨਭਆਦ ਰਈ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਰਈ 29 ਸਤੂੰਫਯ, ।1948 ਨੂੂੰ ਇਿੱਕ ਸਾਫਕਾ ਨਯਆਸਤ ਦ੃ ਭਹਾਯਾਜਾ ਤੋਂ ਰੀਜ਼ ਹਾਸਰ ਕੀਤੀ ਸੀ 20 ਸਾਰਾਂ ਦੀ ਨਭਆਦ ਩ੁਿੱਗਣ ਤੋਂ ।ਫਾਅਦ ਰੀਜ਼ ਦਾ ਨ ੀਨੀਕਯਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ 11 ਦਸੂੰਫਯ, 1948 ਨੂੂੰ ਅਸਾਈਨਭੈਂਟ ਦ੃ ਇਿੱਕ ਡੀਡ ਦੁਆਯਾ ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਅਧੀਨ ਅਨਧਕਾਯ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੂੂੰ ਨਦਿੱਤ੃ ਗ਋ ਸਨ, ਨਜਸ ਨ ਿੱਚ ਯਾਜ ਸਯਕਾਯ ਕ੅ਰ 45% ਸ਼੃ਅਯ ਸਨ। ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਨੇ ਘਿੱਟ੅-ਘਿੱਟ 83.5% ਗੁਣ ਿੱਤਾ ਾਰ੃ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਸ਩ਰਾਈ ਰਈ ਬਾਯਤ ਸਯਕਾਯ ਦ੃ ਜਨਤਕ ਅਦਾਯ੃ ਨਾਰ ਸਭਝ੆ਤਾ ਕੀਤਾ। ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਤਨਹਤ, ਭੁਰਾਂਕਣ ਨੂੂੰ ਩ੂਯੀ ਰੀਜ਼ 'ਤ੃ ਨਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜ਼ਭੀਨ 'ਤ੃ ਦਾਖਰ ਹ੅ਣ ਅਤ੃ ਸਬ ਤੋਂ ਆਯਨਥਕ ਸੁਨ ਧਾਜਨਕ ਅਤ੃ ਰਾਹ੃ ੂੰਦ ਤਯੀਕ੃ ਨਾਰ ਆ਩ਣ੃ ਪਾਇਦ੃ ਰਈ ਨਜ਩ਸਭ ਨੂੂੰ ਨਜਿੱਤਣ, ਕੂੰਭ ਕਯਨ, ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ, ਧਾਉਣ, ਫਦਰਣ ਅਤ੃ ਨਰਜਾਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤ੃ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਩ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ।ਸਨ ਅਤ੃ ਕ੄ਰਸੀਨੇਟੀ਍ ਅਤ੃ ਹ੅ਯ ਩ਰਨਕਨਯਆ ਾਂ ਦੁਆਯਾ ਇਸ ਦਾ ਇਰਾਜ ਕਯਨ ਰਈ ਰੀਜ਼ ਸਭਝ੆ਤ੃ ਨ ਿੱਚ ਕਈ ।ਬਾਗ ਸਨ ਅਤ੃ ਹਯ੃ਕ ਨਹਿੱਸ੃ ਨ ਿੱਚ ਕਈ ਧਾਯਾ ਾਂ ਸਨ ਨਕਸ੃ ੀ ਯ੃ਰ ੃, ਜਰ ਬੂੰਡਾਯ, ਨਨਹਯ ਜਾਂ ਹ੅ਯ ਜਨਤਕ । ਇਹ ਧਾਯਾ ਕੂੰਭਾਂ ਤੋਂ 100 ਗਜ਼ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਸੂੰਚਾਰਨ 'ਤ੃ ਨਨਯਧਾਯਤ ਩ਾਫੂੰਦੀਆਂ ਦ੃ ਨਹਿੱਸ੃ ਦੀ ਧਾਯਾ 3PJ'Olect ਯ੃ਰ ੃ ਟਰ੄ਕ ਅਤ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਨੂੂੰ ਰੀਜ਼ ਨ ਿੱਚ ਸ਼ਾਭਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜ੅ ਨਕ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਨਦਿੱਤ੃ ਗ਋ ।ਖ੃ਤਯ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਸਨਥਤ ਸੀ । ਯ੃ਰ ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਨੇ ਇਸ ਨੂੂੰ ਖਤਭ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਩ੂਯ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਨੂੂੰ ਨ ਸ਼੃ਸ਼ ਤ੆ਯ 'ਤ੃ ਕੀਤਾਅਥਾਯਟੀਆਂ ਨੇ ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਨਫਨਾਂ ਰੀਜ਼ 'ਤ੃ ਨਦਿੱਤ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਯ੃ਰ ੃ ਸਾਈਨਡੂੰਗ ਅਤ੃ ਹ੅ਯ ।ਉਸਾਯੀਆਂ · ਕੁਆਯਟਯਾਂ ਦੀ ਨ ਸਥਾ ਕਯਕ੃, ਨ ੇਂ ਟਯ੄ਕ ਨ ਛਾ ਕ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ ਦਾ ਨ ਸਥਾਯ ਕੀਤਾ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕਯਨ ਾਰੀ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਕਫਜ਼੃ ਾਰ੃ ਖ੃ਤਯ ਤੋਂ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ ਫਾਹਯ ਕਿੱਢਣ ਰਈ ਨਸ ਰ ਭੁਕਿੱਦਭਾ ਦਾਇਯ ।313 ਕੀਤਾ ਩ਯ ਉਹ ਭੁਕਿੱਦਭ੃ ਨ ਿੱਚ ਅਸਪਰ ਯਹੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕ੅ਰਟ ਦੀਆਂ ਜਰਪ੅ਰਟਾਂ [ 1990] ਸਪਿਾਈ 2 ਐੱਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਨਜ ੇਂ ਨਕ ਖ੅ਜ ਅਤ੃ ਸਨਯ ੃ 'ਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕਯਨ ਾਰੀ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਩ਾਇਆ ਨਕ ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ ਦ੃ ਅਧੀਨ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਉੱਚ ਗੁਣ ਿੱਤਾ ਉ਩ਰਫਧ ਸੀ, ਜ੅ ਨਕ ਜਨਤਕ ਖ੃ਤਯ ਦੀ ਕੂੰ਩ਨੀ, ਸਾਯੀਆਂ ਨਧਯਾਂ (ਜਨਤਕ ਖ੃ਤਯ ਦੀ ਕੂੰ਩ਨੀ, ।ਯ੃ਰ ੃ ਫ੅ਯਡ ਅਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ) ਦੁਆਯਾ ਕਿੱਚ੃ ਭਾਰ ਜੋਂ ਰ੅ੜੀਂਦੀ ਸੀ ਭਾਭਰ੃ 'ਤ੃ ਗਿੱਰਫਾਤ ਕਯਨਦਆਂ, ਯ੃ਰ ੃ ਫ੅ਯਡ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ, ਟਰ੄ਕ ਅਤ੃ ਮਾਯਡਾਂ ਨੂੂੰ ਭੁਰਾਂਕਣ ਦੁਆਯਾ ਩੃ਸ਼ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਨ ਕਰਨ਩ਕ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ।ਤਫਦੀਰ ਕਯਨ ਰਈ ਸਨਹਭਤੀ ਩ਰਗਟਾਈ, ਩ਾਯਟੀਆਂ ਨਸ਼ਨਰੂੰਗ ਦੀ ਕੀਭਤ ਨੂੂੰ ਫਯਾਫਯ ਸਨਹਣ ਕਯਨਗੀਆਂ ਉ਩ਯ੅ਕਤ ਸਭਝ੆ਤ੃ ਦ੃ ਤਨਹਤ, ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਅਤ੃ ਹ੅ਯ ਉਸਾਯੀਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਪਟ ਕਯਨ ਦੀ ਰਾਗਤ ਰਈ ਆ਩ਣ੃ ਨਹਿੱਸ੃ ਜੋਂ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦੀ ਯਕਭ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਅਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਸਾਰ 1964-65 ਰਈ ਉਕਤ ਯਕਭ ਦੀ ਕਟ੆ਤੀ ਦਾ ਦਾਅ ਾ ਕੀਤਾ। ਆਭਦਨ ਕਯ ਅਨਧਕਾਯੀ ਨੇ ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਦ੃ ਦਾਅ ੃ ਨੂੂੰ ਇਸ ।ਆਧਾਯ 'ਤ੃ ਯਿੱਦ ਕਯ ਨਦਿੱਤਾ ਨਕ ਇਹ ਩ੂੂੰਜੀਗਤ ਖਯਚ ਸੀ ਅ਩ੀਰੀ ~ਟ੄ਨ ਦੁਆਯਾ ਅ਩ੀਰ 'ਤ੃ ਆਦ੃ਸ਼ ਦੀ ਩ੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ! ਕਨਭਸ਼ਨਯ. ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਦੀ ਅ਩ੀਰ 'ਤ੃, ਇਨਕਭ ਟ੄ਕਸ ਅ਩ੀਰੀ ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਨੇ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਦੁਆਯਾ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ।ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨੂੂੰ ਩ੂੂੰਜੀਗਤ ਖਯਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰੀਆ ਖਯਚਾ ਕਯਾਯ ਨਦਿੱਤਾ ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਨੇ ਆਭਦਨ ਟ੄ਕਸ ਌ਕਟ, 1961 ਦੀ ਧਾਯਾ 256 ਦ੃ ਤਨਹਤ ਹਾਈ ਕ੅ਯਟ ਨੂੂੰ ਸ ਾਰ ਦਾ ਹ ਾਰਾ ਨਦਿੱਤਾ, ਭਾਰੀ਋ ਦੁਆਯਾ ਇਿੱਕ ਅਯਜ਼ੀ 'ਤ੃, ਨਜਸ ਨ ਿੱਚ ਨਕਹਾ ਨਗਆ ਸੀ ਨਕ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਯਨ ਤੋਂ ਫਾਅਦ ।ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਨੇ ਇਿੱਕ ਨ ੀਂ ਸੂੰ਩ਤੀ ਹਾਸਰ ਕੀਤੀ ਜ੅ ਨਕ ਨ ਸ਼੃ਸ਼ਤਾ ਸੀ ਸਥਾਈ ਕੁਦਯਤ ਦੀ ਩ੂੂੰਜੀ ਰਈ, 3 ਰਿੱਖ ।ਯੁ਩਋ ਦੀ ਯਕਭ ਩ੂੂੰਜੀਗਤ ਖਯਚਾ ਸੀ ਅਤ੃ ਇਹ ਭਾਰੀਆ ਖਯਚ ਨਹੀਂ ਹ੅ ਸਕਦਾ ਸੀ ਇਸ ਸ ਾਰ 'ਤ੃ ਅਦਾਰਤ ਨੂੂੰ ਅ਩ੀਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਕ ਕੀ ਉੱਤਯੀ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦਾ ਬੁਗਤਾਨ ਭਾਰੀਆ ਖਯਚਾ ਸੀ ਅਤ੃ ਆਭਦਨ ਕਯ ਌ਕਟ, 1961 ਦ੃ ਤਨਹਤ ਕਟ੆ਤੀ ਮ੅ਗ ਸੀ। ਅ਩ੀਰ ਨੂੂੰ ਭਨਜ਼ੂਯੀ ਨਦੂੰਦ੃ ਹ੅਋, ਇਸ ਅਦਾਰਤ ਨੇ, ਆਮ੅ਜਤ: l(a) ਨਜਿੱਥ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਧਾਯਕ ਕ੅ਰ ਕ੅ਈ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਕਯਨ ਦਾ ਭ੆ਜੂਦਾ ਅਨਧਕਾਯ ਹ੄, ਨਕਸ੃ ੀ ਩ਾਫੂੰਦੀ ਜਾਂ ਯੁਕਾ ਟ ਜਾਂ ਅਸਭਯਥਤਾ ਨੂੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦ੃ ਉਦ੃ਸ਼ ਰਈ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਦ੃ ਦ੆ਯਾਨ ਇਸ ਦੁਆਯਾ ਕੀਤਾ ਕ੅ਈ ੀ ਖਯਚਾ ਭਾਰੀਆ ਖਾਤ੃ ਨ ਿੱਚ ਹ੅ ੃ਗਾ, ਫਸ਼ਯਤ੃ ਖਯਚ੃ ਕ੅ਈ ਩ੂੂੰਜੀ ਸੂੰ਩ਤੀ ਹਾਸਰ ਨਹੀਂ ਕਯਦਾ ਹ੄। [326A] (b) ਩ਾਫੂੰਦੀਆਂ, ਯੁਕਾ ਟਾਂ ਜਾਂ ਅ਩ਾਹਜਤਾ ਨੂੂੰ ਹਟਾਉਣ ਰਈ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਬੁਗਤਾਨ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਰਈ ਰਾਬ ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ ਨ ਿੱਚ ਦੁਫਾਯਾ ਹ੅ ਸਕਦ੃ ਹਨ, ਫ੅ਟ ਜ੅ ਆ਩ਣ੃ ਆ਩ ਕ੅ਈ ਩ੂੂੰਜੀ ਸੂੰ਩ਤੀ ਩ਰਾ਩ਤ ਨਹੀਂ ਕਯ੃ਗਾ। [326B] 314 ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਪਸਮਜ਼ ਬਨਾਮ 'ਸੀ.ਐਿ.ਟੀ. Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) बीकानरजिप्सम्सलिमिटेड। वी. आयकरआयुक्त, राजस्थान 23 अक्टूबर, 1990 [ के. एन. सिंह, के. एन. साइकियाऔरकुलदिपसिंह, जे. जे.] आयकरअधिनियम1922/आयकरअधिनियम1961-धारा10 (2) (xv)} धारा37 (1)-पूंजीया-राजस्वव् --खननपट्टोंकामामलाजिनकारकोंपरविचारकियाजानाचाहिएवेक्याहैं। -अपीलार्थीनिर्धारितीजिप्समखननकाव्यवसायकरताथा।पूर्र्तीनेनिर्धारितीकेहितमेंपट्टाप्राप्तकिया 83.5 % गुणवत्ता।पट्टेकेतहत, निर्धारितीकोपूरीपट्टेपरदीगईभूमिपरप्रवेशकरनेऔरसबसेअधिकआर्थिकरूपसेसुविधाजनकऔरलाभकारीतरीकेसेअपनेलाभकेलिएजिप्समकीखोजकरने, कामकरने,प्राप्तकरने, बढ़ाने, परिवर्तितकरनेऔरलेजानेकीस्वतंत्रताऔरशक्तियांप्रदानकीगईथीं।पट्टासमझौतेमेंकईभागशामिलथेऔरप्रत्येकभागमेंकईखंडशामिलथे।भागIII केखंड3 नेकिसीभीरेलवे, जलाशय,नहरयाअन्यसार्वजनिककार्योंसे100 गजकेभीतरखननसंचालनपरप्रतिबंधनिर्धारितकिएहैं।इसखंडकोपट्टेमेंरेलवेट्रैकऔररेलवेस्टेशनकीसुरक्षाकेलिएशामिलकियागयाथाजोपट्टेदारकोदिएगएक्षेत्रकेभीतरस्थितथा।निर्धारितीविशेषरूपसेपूरेक्षेत्रमेंजिप्समकाखननकरताथा।रेलवेअधिकारियोंनेनईपटरियोंकोबिछाकररेलवेक्षेत्रकाविस्तारकिया, जिसमेंरेलवेसाइडिंगकीव्यवस्थाकीगईऔरनिर्धारितीकीअनुमतिकेबिनापट्टेपरदिएगएक्षेत्रमेंक्वार्टरोंकानिर्माणकियागया। निर्धारितीकंपनीनेअतिक्रमणकिएगएक्षेत्रसेरेलवेकोबाहरनिकालनेकेलिएएकदीवानीमुकदमादायरकियालेकिनवहमुकदमेमेंविफलरही। 313 314 [ 1990 ] सप. 2 एससीआर। सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट जैसाकिअनुसंधानऔरसर्वेक्षणपरनिर्धारितीकंपनीनेपायाकि रेलवेक्षेत्रमेंउच्चगुणवत्ताकाजिप्समउपलब्धथा, जिसकीसार्वजनिकक्षेत्रकीकंपनीद्वाराकच्चेमालकेरूपमेंआवश्यकताथी, सभीपक्षों(सार्वजनिकक्षेत्रकीकंपनी, रेलवेबोर्डऔरनिर्धारितीकंपनी) नेइसमामलेपरबातचीतकी, रेलवेबोर्डनेरेलवेस्टेशन, ट्रैकऔरयार्डकोनिर्धारितीद्वाराप्रस्तावितवैकल्पिकक्षेत्रमेंस्थानांतरितकरनेपरसहमतिव्यक्तकी, पक्षसमानरूपसेस्थानांतरणकीलागतवहनकररहेथे। उपरोक्तसमझौतेकेतहत, निर्धारितीकंपनीनेएकराशिकाभुगतानकिया रेलवेस्टेशनकोस्थानांतरितकरनेऔरअन्यनिर्माणोंकीलागतकेलिएअपनेहिस्सेकेरूपमें3 लाखरुपये, औरमूल्यांकनवर्षकेलिएउक्तराशिकीकटौतीकादावाकिया।आयकरअधिकारीनेनिर्धारितीकेदावेकोइसआधारपरखारिजकरदियाकियहएकपूंजीगतव्था।अपीलीयसहायकआयुक्तकीअपीलपरआदेशकीपुष्टिकीगई।निर्धारितीकीअपीलपर, आयकरअपीलीयन्यायाधिकरणअभिनिर्धारितकियाकिनिर्धारितीकंपनीद्वारा3 लाखरुपयेकाभुगतानपूंजीगतव्नहींथा, बल्किएकराजस्वव्था।न्यायाधिकरणनेराजस्वकेएकआवेदनपरआयकरअधिनियम, 1961 कीधारा256 केतहतउच्चन्यायालयकोप्रश्नभेजा, जिसमेंकहागयाथाकिचूंकिरेलवेको3 लाखरुपयेकेभुगतानपरनिर्धारितीनेएकनईसंपत्तिअर्जितकी, जोस्थायीप्रकृतिकीपूंजीकेकारणथी, इसलिए3 लाखरुपयेकीराशिएकपूंजीगतव्थीऔरयहराजस्वबकायानहींहोसकताथा। इसप्रश्नपरइसन्यायालयमेंअपीलमेंकिक्याभुगतान उत्तररेलवेकेलिए3 लाखरुपयेकाराजस्वव्थाऔरयहआयकरअधिनियम, 1961 केतहतस्वीकार्यकटौतीथी। अपीलकोअनुमतिदेतेहुए,यहन्यायालय, पकड़नाः1 ( क) जहाँनिर्धारितीकोएककार्यजारीरखनेकामौजूदाअधिकारहै। व्यवसाय, किसीभीप्रतिबंधयाबाधायाअक्षमताकोदूरकरनेकेउद्देश्यसेव्यवसायकेदौरानउसकेद्वाराकियागयाकोईभीव्राजस्वखातेमेंहोगा, बशर्तेकिव्किसीभीपूंजीगतसंपत्तिकोप्राप्तनकरे।[ 326 ए] ( ख) प्रतिबंध, बाधायाबाधाकोहटानेकेलिएकियागयाभुगतान क्षमताकेपरिणामस्वरूपव्यवसायकोलाभप्राप्तहोसकताहै, लेकिनयहअपनेआपमेंकोईपूंजीगतसंपत्तिप्राप्तनहींकरेगा।[ 326 बी] गोटनलाइमसिंडिकेटबनाम।सी. आई. टी., राजस्थानऔरदिल्ली(1966) 59आईटीआर718; एम. ए. जब्बारबनामसी. आई. टी., आंध्रप्रदेश, हैदराबाद, [1968] 325। बीकानरजिप्सम्सबनाम।` सीआईटी। 2 एस. सी. आर. 413 औरअंतर्देशीयराजस्वआयुक्तबनामकैरनकंपनी, [1966-69] 45 करमामले18, संदर्भित। एम्पायरजूटकंपनीबनाम।सी. आई. टी., [1980] 124 आई. टी. आर. 1 नेपुष्टिकी। तत्कालमामलेमें, निर्धारितीकोखननपट्टादियागयाहै 4. 27 वर्गमीलकेसंबंधमेंजिसकेतहतउसेजिप्समयानीखनिजकोडुबोने, खोदने, चलाने, उत्खननकरनेऔरनिकालनेकाअधिकारथाऔरउसप्रक्रियामेंउसेपट्टेपरदिएगएपूरेक्षेत्रकीसतहखोदनेकाअधिकारथा।निर्धारितीद्वारारेलवेक्षेत्रकेभीतरखननकार्योंकोचलानेकीअनुमतिदेनेकेलिए3 लाखरुपयेकाभुगताननहींकियागयाथा, इसकेबजायखननकार्योंमेंबाधाडालनेवालेनिर्माणकोहटानेकीलागतकेलिएभुगतानकियागयाथा।रेलवेप्राधिकरणोंकोकिएगएभुगतानपरनिर्धारितीनेकिसीभीखनिजपरकोईनयाअधिकारप्राप्तनहींकियाऔरनहीउसनेकोईपूंजीगतसंपत्तिप्राप्तकी, इसकेबजायउसकेद्वारारेलवेस्टेशनऔरपटरियोंकोस्थानांतरितकरनेकेलिएभुगतानकियागया, जोलाभदायक-तरीकेसेखननकेव्यवसायमेंबाधाऔरबाधाकेरूपमेंकामकरतेथे।[ 326 सीई] 2. ऐसीपरिस्थितियाँहोसकतीहैंजहाँखर्चकरनापड़ताहै, भलेही Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) BIKANER GYPSUMS LTD. v. COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN OCTOBER 23, 1990 [K.N. SINGH, K.N. SAIKIA AND KULDIP SINGH, JJ.] Income Tax Act 1922/Jncome Tax Act 1961-Section 10(2)(xv)/ Section 37( ])-Capital or revenue expenditure-Determination of in the case of mining leases-FacJors to be considered-What are. The appellant-assessee carried on the business of mining gypsum. The predecessor-in-interest of the' assessee acquired a lease from the Maharaja of one of the erstwhile princely State on September 29, 1948 for mining of gypsum for a period of 20 years over an area of 4.27 square miles in the State. The lease was liable to be renewed after the expiry of 20 years. By a deed of assignment dated December 11, 1948 the rights under the lease were assigned to the assessee company, in which the State Government owned 45% shares. The assessee entered into an agreement with a Government of India Public Undertaking for the supply of gypsum of minimum of 83.5% quality. Under the lease, the assessee was conferred the liberties and powers to enter upon the entire leased land and to search for win, work, get, raise, convert and carry away the gypsum for its own benefits in the most economic convenient and beneficial manner and to treat the same by calcinatioo and other processes. The lease agreement consisted of several parts and each part contained several clauses. Clause 3 of part in prescribed restrictions on mining operatfon within 100 yards from any railway, reservoir, canal or other public works. This clause had beeil incorporated in the lease to PJ'Olect the railway track and railway station which was situated within the area deiiilsed to the lessee. The assessee exclusively carried on the mining of gypsum in the entire area demised to it. The Railway Authorities extended the railway area by laying down fresh track, providing for railway siding and fOrther constructed· quarters in the leased area without the permission of the assessee. The assessee company filed a civil suit for ejecting the railways from the encroached area but it failed in the suit. A B c D E F G H As the assessee company on research and snrvey found that under A the railway area a high quality of gypsum was available, which was required as raw material by the Public Sector Company, all the parties (Public Sector Company, the Railway Board and the assessee company) negotiated the matter, the Railway Board agreeing to shift the railway station, track and yards to an alternative area offered by the assessee, B the parties equally bearing the cost of the shilling. A Under the aforesaid agreement, the assessee company paid a snm of Rs.3 lakbs as its share towards the cost of shifting of the Railway Station and other constructions, and claimed deduction of the said snm for the assessment year 1964-65. The Income Tax Officer rejected the assessee's claim on the ground that it was a capital expenditure. The c order was confirmed on appeal by the Appellate ~tan! Commissioner. On appeal by the assessee, the Income Tax Appellate Tribunal held thilt the payment of Rs.3 lakhs by the assessee company was not a capital expenditure, but a revenue expenditure. The Tribunal referred D the question to the High Court under section 256 of the Income Tax Act, 1961, on an application by the revenue, which held that since on pay-ment of Rs.3 lakhs to the Railways the assessee acquired a new asset which was attributable to capital of enduring nature, the sum of Rs.3 lakhs was a capital expenditure and it could not be a revenue ex-penditure. E In the appeal to this Court on the question whether the payment of Rs.3 lakbs to the Northern Railway was a revenue expenditure and was a deduction allowable under the Income Tax Act, 1961. , Allowing the appeal, this Court, F Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) 2. ऐसीपरिस्थितियाँहोसकतीहैंजहाँखर्चकरनापड़ताहै, भलेही स्थायीलाभकालाभप्राप्तकरनेकेलिएसंपत्तिकाअधिग्रहणनहींहोगा।प्रत्येकमामलेकेतथ्योंकोव्यवसायकीप्रकृतिकेसंबंधमेंप्रश्नपरविचारकरतेसमयध्यानमेंरखाजानाचाहिए। वाणिज्यिकअर्थमेंआवश्यकताऔरलाभकीप्रकृति।[ 326 एफ-जी} 3 ( क) केप्रयोजनोंकेलिएव्परविचारकरनेकेलिएपरीक्षण व्यापारकेस्थायीलाभकेलिएकिसीसंपत्तियालाभकोअस्तित्वमेंलानाहमेशासहीऔरनिर्णायकनहींहोताहै।[ 327 बी] 3 ( ख) खननव्यवसायकेमामलोंपरविचारकरतेहुएइसकीप्रकृति जिसउद्देश्यकेलिएव्कियाजाताहै, उसेपट्टेपरदेनेसेलाभप्रदतरीकेसेव्यवसायचलानेकेसंबंधकोदरकिनारकियाजानाचाहिए।( 326 एच] तत्कालमामलेमें, रेलवेस्टेशन, यार्डऔरनिर्माणकाअस्तित्व नष्टकीगईभूमिकीसतहपरखननकेनिर्धारितीकेव्यवसायमेंबाधाकेरूपमेंकामकरताहै।रेलवेअधिकारीस्थानांतरणकेलिएसहमतहुएरेलवेप्रतिष्ठाननिर्धारितीकोलाभदायकतरीकेसेअपनीव्यस्तताकोजारीरखनेमेंसुविधाप्रदानकरनेकेलिएऔरउसउद्देश्यकेलिएनिर्धारितीनेएकराशिकाभुगतानकिया 3 लाखरु. निर्धारितीद्वाराकियागयाभुगतानहटानेकेलिएथा अक्षमताऔरबाधाऔरइससेकोईलाभनहींहुआ एकस्थायीप्रकृति।इसलिए, किसीभीपूंजीकाअधिग्रहणनहींकियागयाथा।अपनीसंपत्ति।[ 326 एच; 327 ए] [1990] सप। 2 316 सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट ब्रिटिशइंसुलेटेडएंडहेल्सबीकेबल्सलिमिटेडबनामएथर्टन, [1926] एसी 205 , समझाया। असमबंगालसीमेंटकंपनीलिमिटेडबनामआयआयुक्त कर, पश्चिमबंगाल, [1955] 1 एस. सी. आर. 972, संदर्भित। आर. बी. सेठमूलचंदसुगनचंदबनाम।आयआयुक्त टैक्स, नईदिल्ली, [1972] 86 आई. टी. आर. 647, विशिष्ट। 4. न्यायाधिकरणनेराजस्वपरखर्चकीसहीअनुमतिदी खाता।उच्चन्यायालयकीवास्तविकप्रकृतिकीसराहनाकरनेमेंविफलरहाव्।इसनेनिष्कर्षोंमेंहस्तक्षेपकरनेमेंत्रुटिकी -आयकरअपीलीयन्यायाधिकरणद्वाराअभिलिखित।[ 327 बीसी] सिविलअपीलीयन्यायनिर्णयःसिविलअपीलसं. 262 ( एन. सी.) 1976 का। राजस्थानके24.4.1975 दिनांकितनिर्णयऔरआदेशसे 1969 केडी. बी. सिविलआई. टी. आर. सं. 45 मेंउच्चन्यायालय।जे. बी. डी. एंडकंपनीकेलिएश्रीमतीअंजलिवर्माऔरडी. एन. मिश्रा अपीलार्थी। ओ. पी. वैश्य, एस. राजप्पा, विनयवैश्य, एस. के. अग्रवालऔरसुश्री. उत्तरदाताओंकेलिएए. सुभाशिनी। न्यायालयकानिर्णयइसकेद्वारादियागयाथा सिंह, जे. यहअपीलफैसलेकेखिलाफनिर्देशितहैऔर आयकरअपीलीयन्यायाधिकरणद्वाराराजस्वकेपक्षमेंऔरनिर्धारितीकेखिलाफनकारात्मकरूपमेंसंदर्भितप्रश्नकाउत्तरदेतेहुएराजस्थानउच्चन्यायालयकादिनांक1 काआदेश।उच्चन्यायालयकोनिर्दिष्टप्रश्नइसप्रकारथाः " चाहेतथ्योंपरऔरमामलेकीपरिस्थितियोंमें, न्यायाधिकरणनेयहअभिनिर्धारितकरनेमेंसहीथाकि3 करोड़रुपयेकाभुगतानउत्तररेलवेकेलिएलाखोंकाराजस्वव्था। औरआयकरअधिनियमकेतहतस्वीकार्यकटौतीथी। 1961 ? ” संदर्भऔरअपीलकीओरलेजानेवालीपरिस्थितियोंकोबतानेकीआवश्यकताथी।प्राकृतिकविज्ञान(भारत) लिमिटेडपूर्र्ती-निर्धारितीकेहितमें317 केमहाराजासेपट्टाप्राप्तकिया। बीकानरजिप्सम्सबनाम।सी. आई. टी. [सिंह, जे.] तत्कालीनबीकानेरराज्यने29 सितंबर, 1948 कोजमसरमें4.27 वर्गमीलकेक्षेत्रमें20 सालकीअवधिकेलिएजिप्समकेखननकेलिए।पट्टेको20 सालकीसमाप्तिकेबादनवीनीकृतकियाजानाथा।नैचुरलसाइंस(इंडिया) लिमिटेडने11 दिसंबर, 1948 कोअसाइनमेंटकेएकविलेखद्वाराबीकानेरजिप्समलिमिटेडकोपट्टेकेतहतअधिकारसौंपे, एकऐसीकंपनीजिसमेंराज्यसरकारकी45 प्रतिशतहिस्सेदारीथी।बीकानेरजिप्समलिमिटेड(इसकेबाद'द' केरूपमेंसंदर्भित) निर्धारिती) पट्टामेंबताईगईशर्तोंकेअनुसारजिप्समखननकाव्यवसायकरताहै।निर्धारितीनेन्यूनतम83.5 प्रतिशतजिप्समकीआपूर्तिकेलिएभारतसरकारकेसार्वजनिकउपक्रमसिंदरीउर्वरकोंकेसाथएकसमझौताकिया। Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) ਆਮ੅ਜਤ: l(a) ਨਜਿੱਥ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਧਾਯਕ ਕ੅ਰ ਕ੅ਈ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਕਯਨ ਦਾ ਭ੆ਜੂਦਾ ਅਨਧਕਾਯ ਹ੄, ਨਕਸ੃ ੀ ਩ਾਫੂੰਦੀ ਜਾਂ ਯੁਕਾ ਟ ਜਾਂ ਅਸਭਯਥਤਾ ਨੂੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦ੃ ਉਦ੃ਸ਼ ਰਈ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਦ੃ ਦ੆ਯਾਨ ਇਸ ਦੁਆਯਾ ਕੀਤਾ ਕ੅ਈ ੀ ਖਯਚਾ ਭਾਰੀਆ ਖਾਤ੃ ਨ ਿੱਚ ਹ੅ ੃ਗਾ, ਫਸ਼ਯਤ੃ ਖਯਚ੃ ਕ੅ਈ ਩ੂੂੰਜੀ ਸੂੰ਩ਤੀ ਹਾਸਰ ਨਹੀਂ ਕਯਦਾ ਹ੄। [326A] (b) ਩ਾਫੂੰਦੀਆਂ, ਯੁਕਾ ਟਾਂ ਜਾਂ ਅ਩ਾਹਜਤਾ ਨੂੂੰ ਹਟਾਉਣ ਰਈ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਬੁਗਤਾਨ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਰਈ ਰਾਬ ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ ਨ ਿੱਚ ਦੁਫਾਯਾ ਹ੅ ਸਕਦ੃ ਹਨ, ਫ੅ਟ ਜ੅ ਆ਩ਣ੃ ਆ਩ ਕ੅ਈ ਩ੂੂੰਜੀ ਸੂੰ਩ਤੀ ਩ਰਾ਩ਤ ਨਹੀਂ ਕਯ੃ਗਾ। [326B] 314 ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਪਸਮਜ਼ ਬਨਾਮ 'ਸੀ.ਐਿ.ਟੀ. ਗ੅ਟਨ ਰਾਈਭ ਨਸੂੰਡੀਕ੃ਟ v. C./. ਟੀ., ਯਾਜਸਥਾਨ ਅਤ੃ ਨਦਿੱਰੀ, [1966) 59 ITR 718; M.A. ਜਿੱਫਾਯ v. C. /. ਟੀ.. ਆਂਧਯਾ ਩ਰਦ੃ਸ਼, ਹ੄ਦਯਾਫਾਦ, [1968) 2 SCR 413 ਅਤ੃ ਕਨਭਸ਼ਨਯ ਆਪ ਇਨਰੈਂਡ ਯ੄ ੃ਨਨਊ ਫਨਾਭ ।ਕ੄ਯ੅ਨ ਕੂੰ਩ਨੀ,[1966-69] 45 ਟ੄ਕਸ ਕ੃ਸ 18, ਹ ਾਰਾ ਨਦਿੱਤਾ ਨਗਆ ।਌ਭ਩ਾਇਯ ਜੂਟ ਕੂੰ਩ਨੀ v. C./. ਟੀ., [1980] 124 ITR l, ਩ੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਤਕਾਰ ਭਾਭਰ੃ ਨ ਿੱਚ, ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਨੂੂੰ 4.27 ਯਗ ਭੀਰ ਦ੃ ਸਫੂੰਧ ਨ ਿੱਚ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਰੀਜ਼ ਨਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹ੄ ਨਜਸ ਦ੃ ਤਨਹਤ ਉਸਨੂੂੰ ਖਨਣਜ ਮਾਨੀ ਨਜ਩ਸਭ ਨੂੂੰ ਡੁਿੱਫਣ, ਖ੅ਦਣ, ਗਿੱਡੀ ਚਰਾਉਣ, ਕਨੈਯੀ ਅਤ੃ ਕਿੱਢਣ ਦਾ ।ਅਨਧਕਾਯ ਸੀ ਅਤ੃ ਇਸ ਩ਰਨਕਨਯਆ ਨ ਿੱਚ ਉਸਨੂੂੰ ਖਨਣਜ ਦੀ ਸਤਹਾ ਖ੅ਦਣ ਦਾ ਅਨਧਕਾਯ ਸੀ ਸਾਯਾ ਇਰਾਕਾ ਉਸ ਨੂੂੰ ।ਰੀਜ਼ 'ਤ੃ ਨਦਿੱਤਾ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦਾ ਬੁਗਤਾਨ ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਦੁਆਯਾ ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਕਾਯਜਾਂ ਨੂੂੰ ਜਾਯੀ ਯਿੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦ੃ਣ ਰਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਨਗਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਫਜਾ਋ ਖਣਨ ਕਾਯਜਾਂ ਨ ਿੱਚ ਯੁਕਾ ਟ ।਩ਾਉਣ ਾਰ੃ ਨਨਯਭਾਣ ਨੂੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਰਾਗਤ ਰਈ ਬੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਨਗਆ ਸੀ ਯ੃ਰ ੃ ਅਥਾਯਟੀਆਂ ਨੂੂੰ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਬੁਗਤਾਨ 'ਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਨੇ ਨਕਸ੃ ੀ ਖਨਣਜ 'ਤ੃ ਕ੅ਈ ਨ ਾਂ ਅਨਧਕਾਯ ਩ਰਾ਩ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤ੃ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਫਜਾ਋ ਕ੅ਈ ਩ੂੂੰਜੀ ਸੂੰ਩ਤੀ ਹਾਸਰ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਦੁਆਯਾ ਬੁਗਤਾਨ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਅਤ੃ ਟਰ੄ਕ ਨੂੂੰ ਤਫਦੀਰ ।ਕਯਨ ਰਈ ਕੀਤਾ ਨਗਆ ਸੀ, ਜ੅ ਨਕ ਩ਾਯ ਰਈ ਯੁਕਾ ਟ ਅਤ੃ ਯੁਕਾ ਟ ਜੋਂ ਕੂੰਭ ਕਯਦਾ ਸੀ ਇਿੱਕ ਰਾਬਦਾਇਕ ਢੂੰਗ ਨਾਰ ਭਾਈਨਨੂੰਗ. [326C-E] 2. ਅਨਜਹ੃ ਹਾਰਾਤ ਹ੅ ਸਕਦ੃ ਹਨ ਨਜਿੱਥ੃ ਖਯਚਾ, ਬਾ ੇਂ ਸਥਾਈ ਰਾਬ ਦਾ ਰਾਬ ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ ਰਈ ਕੀਤਾ ਨਗਆ ।ਹ੅ ੃, ਸੂੰ਩ਤੀ ਦੀ ਩ਰਾ਩ਤੀ ਦ੃ ਫਯਾਫਯ ਨਹੀਂ ਹ੅ ੃ਗਾ ਩ਾਯ ਦੀ ਩ਰਨਕਯਤੀ, ਇਸਦੀ ਰ੅ੜ ਅਤ੃ ਩ਾਯਕ ਅਯਥਾਂ ਨ ਿੱਚ ਪਾਇਦ੃ ਦੀ ਩ਰਨਕਯਤੀ ਦ੃ ਸਫੂੰਧ ਨ ਿੱਚ ਸ ਾਰ ਨੂੂੰ ਨਧਆਨ ਨ ਿੱਚ ਯਿੱਖਦ੃ ਹ੅਋ ਹਯ੃ਕ ਭਾਭਰ੃ ਦ੃ ਤਿੱਥਾਂ ਨੂੂੰ ਨਧਆਨ ਨ ਿੱਚ ਯਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹ੄।[326F-G] 3(a) ਨਕਸ੃ ਩ਾਯ ਦ੃ ਸਥਾਈ ਰਾਬ ਰਈ ਨਕਸ੃ ਸੂੰ਩ਿੱਤੀ ਜਾਂ ਰਾਬ ਨੂੂੰ ਹੋਂਦ ਨ ਿੱਚ ਨਰਆਉਣ ਰਈ ਖਯਚ੃ 'ਤ੃ ਨ ਚਾਯ ਕਯਨ ਰਈ ਟ੄ਸਟ ਹਭ੃ਸ਼ਾ ਸਹੀ ਅਤ੃ ਨਨਯਣਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੂੰਦਾ ਹ੄। [327 ਫੀ.ਜ੃ 3 (ਫੀ) ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਦ੃ ਭਾਭਨਰਆਂ ਨੂੂੰ ਨਧਆਨ ਨ ਚ ਯਿੱਖਦ੃ ਹ੅਋ ਰੀਜ਼ ਦੀ ਩ਰਨਕਯਤੀ ਨਜਸ ਉਦ੃ਸ਼ ਰਈ ਖਯਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹ੄, ਉਸ ਦ੃ ਩ਾਯ ਨੂੂੰ ਰਾਬਦਾਇਕ ਢੂੰਗ ਨਾਰ ਚਰਾਉਣ ਦ੃ F ਨਾਰ ਸਫੂੰਧ ਨੂੂੰ ਨ ਚਾਨਯਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹ੄। [32f>H 315 ਸੁਪਰੀਮ ਕ੅ਰਟ ਦੀਆਂ ਜਰਪ੅ਰਟਾਂ [1990) ਸਪਿਾਈ. 2 ਐੱਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਨਫਰਨਟਸ਼ ਇਨਸੁਰ੃ਨਟਡ ਅਤ੃ ਹ੃ਰਸਫੀ ਕ੃ਫਰਜ਼ ਨਰਨਭਟ੃ਡ ਫਨਾਭ ਌ਥਯਟਨ, (1926) ਋ਸੀ 205, ਸਭਝਾਇਆ ਨਗਆ। ਅਸਾਭ ਫੂੰਗਾਰ ਸੀਭੈਂਟ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨਰਨਭਟ੃ਡ ਫਨਾਭ ਇਨਕਭ ਟ੄ਕਸ ਕਨਭਸ਼ਨਯ, ਩ਿੱਛਭੀ ਫੂੰਗਾਰ, [1955] ।1SCR972, ਦਾ ਹ ਾਰਾ ਨਦਿੱਤਾ ਨਗਆ ਹ੄ ਆਯ.ਫੀ. ਸ੃ਠ ਭੂ/ਚੂੰਦ ਸੁਗਨਚੂੰਦ ਫਨਾਭ ਇਨਕਭ ਟ੄ਕਸ ਕਨਭਸ਼ਨਯ, ਨ ੀਂ ਨਦਿੱਰੀ, (1972) 86 ITR 647, । ਿੱਖਯਾ ।4. ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਨੇ ਭਾਰੀਆ ਖਾਤ੃ 'ਤ੃ ਖਯਚ੃ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਦਿੱਤੀ ਹਾਈ ਕ੅ਯਟ ਖਯਚ੃ ਦ੃ ਅਸਰ ਯੂ਩ ਦੀ ਕਦਯ ।ਕਯਨ ਨ ਿੱਚ ਅਸਪਰ ਯਹੀ ਇਸਨੇ ਇਨਕਭ ਟ੄ਕਸ ਅ਩ੀਰੀ ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਦੁਆਯਾ ਦਯਜ ਕੀਤੀਆਂ ਖ੅ਜਾਂ ਨ ਿੱਚ ਦਖਰ ਦ੃ਣ ਨ ਿੱਚ ਇਿੱਕ ਗਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹ੄। [3278-ਸੀ] ।ਨਸ ਰ ਅ਩ੀਰੀ ਅਨਧਕਾਯ ਖ੃ਤਯ: 1976 ਦੀ ਨਸ ਰ ਅ਩ੀਰ ਨੂੰਫਯ 262 (NC) ਯਾਜਸਥਾਨ ਹਾਈ ਕ੅ਯਟ ਦ੃ 24.4.1975 ਦ੃ ਪ੄ਸਰ੃ ਅਤ੃ ਆਦ੃ਸ਼ ਤੋਂ ਡੀ.ਫੀ. ਨਸ ਰ ਆਈ.ਟੀ.ਆਯ. 1969 ਦਾ 45 ਨੂੰ. ਜ੃ਫੀਡੀ ਌।ਡ ਕੂੰ਩ਨੀ ਰਈ ਸਰੀਭਤੀ ਅੂੰਜਰੀ ਯਭਾ ਅਤ੃ ਅ਩ੀਰਕਯਤਾ ਰਈ ਡੀ਌ਨ ਨਭਸ਼ਯਾ ।਍.਩ੀ.ਮ੄ਸ਼, ਌ੱਸ. ਯਾਜਿੱ਩ਾ, ਨ ਨੈ ਮ੄ਸ਼, ਌ੱਸ.ਕ੃. ਅਗਯ ਾਰ ਅਤ੃ ਸ਼ਰੀਭਤੀ ਋. ਸੁਬਾਨਸ਼ਨੀ ਉੱਤਯਦਾਤਾ ਾਂ ਰਈ ਿੱਰੋਂ ਅਦਾਰਤ ਦਾ ਪ੄ਸਰਾ ਸੁਣਾਇਆ ਨਗਆ ਨਸੂੰਘ, ਜ੃. ਇਹ ਅ਩ੀਰ 24.4.1975 ਦ੃ ਯਾਜਸਥਾਨ ਹਾਈ ਕ੅ਯਟ ਦ੃ ਪ੄ਸਰ੃ ਅਤ੃ ਆਦ੃ਸ਼ ਦ੃ ਨਖਰਾਪ ਨਨਯਦ੃ਨਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹ੄, ਨਜਸ ਨ ਿੱਚ ਆਭਦਨ ਕਯ ਅ਩ੀਰ ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਦੁਆਯਾ ਇਸ ਨੂੂੰ ਨਕਾਯਾਤਭਕ ਨ ਿੱਚ, ਭਾਰ ਦ੃ ਹਿੱਕ ।ਨ ਿੱਚ ਅਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਦ੃ ਨ ਯੁਿੱਧ ਜ ਾਫ ਨਦਿੱਤਾ ਨਗਆ ਹ੄ ਹਾਈਕ੅ਯਟ ਦਾ ਹ ਾਰਾ ਨਦਿੱਤਾ ਨਗਆ ਸ ਾਰ ਹ੃ਠ ਨਰਖ੃ ਅਨੁਸਾਯ ਸੀ: 316 ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਪਸਮ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. (ਜਸਿੰਘ, ਿ੃.] "ਕੀ ਤਿੱਥਾਂ ਅਤ੃ ਕ੃ਸ ਦੀਆਂ ਸਨਥਤੀਆਂ ਨ ਿੱਚ, ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਨੇ ਇਹ ਭੂੰਨਣ ਨ ਿੱਚ ਸਹੀ ਸੀ ਨਕ ਉੱਤਯੀ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦਾ ਬੁਗਤਾਨ ਇਿੱਕ ਭਾਰੀ ਖਯਚਾ ਸੀ ਅਤ੃ ਆਭਦਨ ਕਯ ਌ਕਟ 19617 ਦ੃ ਅਧੀਨ ਇਿੱਕ ਕਟ੆ਤੀ ਦੀ ।" ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) Section: CONCLUSION E In the appeal to this Court on the question whether the payment of Rs.3 lakbs to the Northern Railway was a revenue expenditure and was a deduction allowable under the Income Tax Act, 1961. , Allowing the appeal, this Court, F HELD: l(a) Where the assessee has an existing right to carry on a business, any expenditure made by it during the course of business for the purpose of removal of any restriction or obstruction or disability would be on revenue account, provided the expenditure does not acquire any capital asset. [326A] G (b) Payments made for removal of restriction, obstruction or dis-ability may resnlt in acquiring benefits to the business, bot that by itself would not acquire any capital asset. [326B] H Gotan Lime Syndicate v. C./. T., Rajasthan & Delhi, [1966) 59 ITR 718; M.A. Jabbar v. C. /. T .. Andhra Pradesh, Hyderabad, [1968) 2 SCR 413 and Commissioner of Inland Revenue v. Carron Company, [1966-69] 45 Tax Cases 18, referred. Empire Jute Company v. C./. T., [1980] 124 ITR l, affirmed. In the instant case, the assessee have been granted mining lease in respect of 4.27 square miles under which he had right to sink, dig, drive, qnarry and extract mineral i.e. the gypsum and in that process he had right to dig the surface of the entire area leased out to him. The payment of Rs.3 lakhs was not made by the assessee for the grant of permission to carry on 'mining operations within the railway area, instead the payment was made towards the cost of removing the con-struction which obstructed the mining operations. On the payment made to the Railway Authorities the assessee did not acquire any fresh right to any mineral nor he acquired any capital asset instead, the payment was made by it for shifting the Railway Station and track which operated as hindrance and obstruction to the business of mining in a profitable manner. [326C-E] 2. there may be circumstances where expenditure, even if incur- red for obtaining advantage of enduring benefit would not amount to acquisition of asset. The facts of each case have to be home in mind in considering the question having regard to the nature of business, its requirement and the nature of the advantage in commercial sense. [326F-G] 3(a) The test for considering the expenditure for the pnrposes of bringing into existence an asset or an advantage for the enduring benefit of a trade is not always true and conclusive. [327Bj 3(b) In considering the cases of mining business the nature of the lease the purpose for which expenditure is made, its relation to the carrying on of the business in a profitable manner should be con-sidered. [32f>Hj In the instant case, existence of Railway Station, yard and build-ings on the surface of the demised land operated as an obstruction to the assessee's business of mining. The Railway Anthorities _agreed to shift the Railway establishment to facilitate the assessee to carry on his busi-ness in a profitable manner and for that purpose the assessee paid a sum of Rs.3 lakhs. The payment made by the assessee was for removal of disability and obstacle and it did not bring into existence any advantage of an enduring nature. There was therefore, no acquisition of any capi-tal asset. [326H; 327A] A B c D E F G H British Insulated and Helsby Cables Ltd. v. Atherton, (1926) AC A 205, explained. Assam Bengal Cement Co. Ltd. v. The Commissioner of Income Tax, West Bengal, [1955] 1SCR972, referred to. B R.B. Seth Moo/chand Suganchand v. Commissioner of Income Tax, New Delhi, (1972) 86 ITR 647, distinguished. 4. The Tribunal rightly allowed the expenditure on revenue account. The High Court failed to appreciate the true nature of the expenditure. It committed an error in interfering with the findings C recorded by the Income Tax Appellate Tribunal. [3278-C] CIVIL APPELLATE JURISDICTION: Civil Appeal No. 262 (NC) of 1976. . From the Judgment and Order dated 24.4.1975 of the Rajasthan D High Court in D.B. Civil I.T.R. No. 45 of 1969. Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) 4. The Tribunal rightly allowed the expenditure on revenue account. The High Court failed to appreciate the true nature of the expenditure. It committed an error in interfering with the findings C recorded by the Income Tax Appellate Tribunal. [3278-C] CIVIL APPELLATE JURISDICTION: Civil Appeal No. 262 (NC) of 1976. . From the Judgment and Order dated 24.4.1975 of the Rajasthan D High Court in D.B. Civil I.T.R. No. 45 of 1969. Mrs. Anjali Verma for JBD & Co. and D.N. Misra for the Appellant. O.P. Yaish, S. Rajappa, Vinay Yaish, S.K. Aggarwal and Ms. E A. Subhashini for the Respondents . . The Judgment of the Court was delivered by SINGH, J. This appeal is directed against the judgment and order of the High Court of Rajasthan dated 24.4.1975 answering the F question referred to it by the Income Tax Appellate Tribunal in the negative, in favour of the Revenue and against the assessee. The ques-tion referred to the High Court was as under: G "Whether on the facts and in the circumstances of the case, the Tribunal was right in holding that the payment of Rs.3 lakhs to the Northern Railway was a revenue expenditure and was a deduction allowable under the Income Tax Act. 1961?" The circumstances leading to the reference and the appeal was neces-sary to be stated. The Natural Science (India) Ltd. predecessor-in-H interest of the assessee acquired a lease from the Maharaja of the Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) निर्धारिती) पट्टामेंबताईगईशर्तोंकेअनुसारजिप्समखननकाव्यवसायकरताहै।निर्धारितीनेन्यूनतम83.5 प्रतिशतजिप्समकीआपूर्तिकेलिएभारतसरकारकेसार्वजनिकउपक्रमसिंदरीउर्वरकोंकेसाथएकसमझौताकिया। गुणवत्ता।पट्टेकेतहत, निर्धारितीकोपूरीपट्टेपरदीगईभूमिपरप्रवेशकरनेऔरसबसेअधिकआर्थिक,सुविधाजनकऔरलाभकारीतरीकेसेअपनेलाभकेलिएजिप्समकीखोजकरने, कामकरने, प्राप्तकरने,बढ़ाने, परिवर्तितकरनेऔरलेजानेकीस्वतंत्रताऔरशक्तियांप्रदानकीगईथीं।पट्टाकेभाग2 काखंड2पट्टेदारकोउक्तभूमिमेंकिसीभीबोरिंग, गड्ढे, शाफ्ट, ढलान, बहाव, सुरंग, खाइयों, स्तर, जलमार्ग,वायुमार्गऔरअन्यकार्योंकोडुबोने, खोदने, चलाने, उत्खननकरने, बनाने, खड़ाकरने, बनाएरखनेऔरउपयोगकरनेकेलिएअधिकृतकरताहैऔरखनिजकोजीतनेऔरखननकेउद्देश्यसेनष्टकीगईभूमिमेंसमानप्रकृतिकेकिसीभीमौजूदाकार्योंकाउपयोग, रखरखाव, गहरायाविस्तारकरनेकेलिएअधिकृतकरताहै।खंड3 नेभूमिपरयाउसकेनीचेकिसीभीइंजन, मशीनरी, संयंत्र, ड्रेसिंग, फर्श, भट्टियों, ईंटभट्टों, जैसेभट्टों, प्लास्टरभट्टोंआदिकोखड़ाकरने, निर्माणकरने, बनाएरखनेऔरउपयोगकरनेकीस्वतंत्रताप्रदानकी।खंड4 नेपट्टेदारकोसड़केंऔररास्तेबनानेऔरमौजूदासड़कोंऔररास्तोंकाउपयोगकरनेकीस्वतंत्रताप्रदानकी।खंड7 नेनिर्धारितीकोस्वतंत्रताऔरशक्तियोंकेतहतखोदीगईयाउगाईगईखदानोंयाकार्योंऔरकिसीभीमिट्टीकीसामग्रीऔरपदार्थकीकिसीभीउपजकोढेरकरने, ढेरकरनेयाजमाकरनेकेउद्देश्यसेउक्तभूमिकीसतहकेकिसीभीहिस्सेमेंप्रवेशकरनेऔरउसकाउपयोगकरनेकीस्वतंत्रताप्रदानकी।खंड8 पट्टेदारकोआवासीयघरोंयाखेतोंऔरकार्यालयों, उद्यानोंऔरयार्डोंकेअलावानष्टकीगईभूमिकेभीतरकिसीभीसतहपरप्रवेशकरनेऔरकब्जाकरनेकीस्वतंत्रताप्रदानकरताहै।खंड9 पट्टेदारकोऐसेअधिभोगियोंकोमुआवजेऔरकिराएकेभुगतानपरसरकारकेअलावाकिसीअन्यनिकायकेकब्जेमेंथी, औरयदिपट्टेदारकिरायेदारोंऔरअधिभोगियोंसेऐसीभूमिकाअधिग्रहणकरनेमेंअसमर्थहै, तोसरकारपट्टेदारकेलिएपट्टेदारकीलागतपरऐसीसतहभूमिकाअधिग्रहणकरनेकाबीड़ाउठातीहै।भाग2 केखंड15 नेपट्टेदारकोउनसभीचीजोंकोकरनेकीस्वतंत्रताऔरशक्तिप्रदानकीजोजीतने, उक्तखनिजोंकोप्राप्तकरनेकेलिएकामकरनेऔरइसकेलिएभीआवश्यकहोसकतेहैं। कैल्सीनिंग, गलाना, निर्माण, परिवर्तितकरनाऔरव्यापारयोग्यबनाना। [ 1990 ] सप. 2 एससीआर। 318 सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट पट्टाकेभागIII मेंप्रतिबंधऔरशर्तेंथीं- पट्टाकेभाग2 मेंनिहितस्वतंत्रताओंऔरशक्तियोंऔरविशेषाधिकारोंकाप्रयोग।भागIII केखंड2 मेंयहप्रावधानकियागयाहैकिपट्टेदारऐसेपट्टेदारयाअधिभोगकर्ताकोउचितमुआवजादिएबिनाकिसीभीभूमिपरप्रवेशनहींकरेगायाउसपरकब्जानहींकरेगा।खंड3 मेंकिसीभीरेलवे, जलाशय, नहरयाअन्यसार्वजनिककार्योंसे100 गजकेभीतरखननकार्यपरप्रतिबंधनिर्धारितकियागयाहै।यहनीचेलिखाहैः खंड3: कोईखननकार्ययाकार्यकारनहींहोगा।पट्टेदारद्वारालेजाएजानेकीअनुमतिदीगईयाकीदूरीकेभीतरकिसीभीबिंदुपरयाउक्तभूमिकेतहत " 100 किसीभीरेलवे, जलाशय, नहरयाअन्यसार्वजनिकस्थानसेयार्डकार्ययायोजनामेंदिखाएगएकिसीभीभवनयानिवासस्थलपिछलीअनुमतिकेअलावायहाँसंलग्नकियागयाहैमंत्रीयाउसकेद्वाराअधिकृतकिसीअधिकारीकालेखनउसओरसेयाअन्यथाफिरइसतरहकेअनुसारनिर्देश, प्रतिबंधऔरशर्तेंयातोसामान्ययाविशेषजोऐसीअनुमतिकेसाथसंलग्नकियाजासकताहै।नेकहाकि 100 गजकीदूरीकोएकमामलेमेंमापाजाएगाबाहरीसेक्षैतिजरूपसेरेलवेजलाशययानहरकटिंगकेकिनारेयाबाहरीकिनारे, जैसाभीमामलाहो,औरप्लिंथसेक्षैतिजरूपसेएकइमारतकेमामलेमेंवहाँसे"। उपरोक्तखंडकोपट्टेमेंरेलवेट्रैकऔररेलवेस्टेशनकीसुरक्षाकेलिएशामिलकियागयाथाजोपट्टेदारकोदिएगएक्षेत्रकेभीतरस्थितथा।समझौतेकेभागVIII काखंड5 निम्नानुसारवर्णितहैः " खंड5: यदियदिकिसीमेंकोईभूमिगतयाखनिजअधिकार खंड5: यदियदिकिसीमेंकोईभूमिगतयाखनिजअधिकार एकोरमेंपट्टेदारकोआच्छादितऔरपट्टेपरदीगईभूमियाखानें टीएच उनउपहारोंकेप्रावधानोंकेसाथनृत्यकरनेकादावाकियाजाए कोईभी'जागीरदार' 'पट्टेदार', 'तालुकदार', किरायेदारयाअन्यव्यक्ति तबऔरऐसेसभीमामलोंमेंसरकारनोटिसदेगी। पी. पट्टेदारसेतुरंतपट्टेदारकोसभीकेकब्जेमेंरखें ऐसीभूमिऔरखानेंसभीलागतोंऔरशुल्कोंसेमुक्त पट्टेदारऔरकिसीकोभीभुगतानकरनेकेलिएआवश्यककोईभीमुआवजा कोईभीभूमिगतयाखनिजअधिकारहोनेकादावाकरनेवालाव्यक्तिसरकारद्वाराभुगतानकियाजाएगा। θ निर्धारितीकंपनीनेविशेषरूपसेखननकिया बीकानरजिप्सम्सबनाम।सी. आई. टी. [सिंह, जे.] Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) 316 ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਪਸਮ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. (ਜਸਿੰਘ, ਿ੃.] "ਕੀ ਤਿੱਥਾਂ ਅਤ੃ ਕ੃ਸ ਦੀਆਂ ਸਨਥਤੀਆਂ ਨ ਿੱਚ, ਨਟਰਨਫਊਨਰ ਨੇ ਇਹ ਭੂੰਨਣ ਨ ਿੱਚ ਸਹੀ ਸੀ ਨਕ ਉੱਤਯੀ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦਾ ਬੁਗਤਾਨ ਇਿੱਕ ਭਾਰੀ ਖਯਚਾ ਸੀ ਅਤ੃ ਆਭਦਨ ਕਯ ਌ਕਟ 19617 ਦ੃ ਅਧੀਨ ਇਿੱਕ ਕਟ੆ਤੀ ਦੀ ।" ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ ।ਹ ਾਰਾ ਅਤ੃ ਅ਩ੀਰ ਿੱਰ ਅਗ ਾਈ ਕਯਨ ਾਰੀਆਂ ਸਨਥਤੀਆਂ ਨੂੂੰ ਨਫਆਨ ਕਯਨਾ ਜ਼ਯੂਯੀ ਸੀ ਨੈਚੁਯਰ ਸਾਇੂੰਸ (ਇੂੰਡੀਆ) ਨਰਭਨਟਡ ਨੇ ਭੁਰਾਂਕਣ ਦ੃ ਩ੂਯ -ਸੂਚਕ ਨਹਿੱਤ ਨੇ ਭਹਾਯਾਜਾ ਤੋਂ ਰੀਜ਼ ਹਾਸਰ ਕੀਤੀ। ਩ੁਯਾਣ੃ ਫੀਕਾਨੇਯ ਯਾਜ ਨੇ 29 ਸਤੂੰਫਯ, 1948 ਨੂੂੰ ਜਭਸਯ ਨ ਖ੃ 4.27 ਯਗ ਭੀਰ ਦ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ 20 ਸਾਰਾਂ ਦੀ ਨਭਆਦ ਰਈ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਰਈ। 20 ਸਾਰਾਂ ਦੀ ਨਭਆਦ ਩ੁਿੱਗਣ ਤੋਂ ਫਾਅਦ ਰੀਜ਼ ਦਾ ਨ ੀਨੀਕਯਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਨਦ ਨੈਚੁਯਰ ਸਾਇੂੰਸ (ਇੂੰਡੀਆ) ਨਰਭਨਟਡ, ਨਭਤੀ 11 ਦਸੂੰਫਯ, 1948 ਨੇ ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਅਧੀਨ ਅਨਧਕਾਯ ਫੀਕਾਨੇਯ । ਫੀਕਾਨੇਯ ਨਜ਩ਸਭਜ਼ ਨਰਭਨਟਡ ਨੂੂੰ ਨਦਿੱਤ੃, ਇਿੱਕ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨਜਸ ਨ ਿੱਚ ਯਾਜ ਸਯਕਾਯ ਦਾ 45 ਩ਰਤੀਸ਼ਤ ਨਹਿੱਸਾ ਸੀਨਜ਩ਸਭਜ਼ ਨਰਨਭਟ੃ਡ (ਇਸ ਤੋਂ ਫਾਅਦ 'ਅਸ੃ਸੀ' ਜੋਂ ਜਾਨਣਆ ਜਾਂਦਾ ਹ੄) ਨੇ ਰੀਜ਼ ਨ ਿੱਚ ਦਿੱਸੀਆਂ ਸ਼ਯਤਾਂ ਦ੃ ।ਅਨੁਸਾਯ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਨਜ਩ਸਭ ਦਾ ਕਾਯ੅ਫਾਯ ਕੀਤਾ ਨਨਫੂੰਧਕ ਨੇ ਘਿੱਟ੅-ਘਿੱਟ 83.5 ਩ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੁਆਨਰਟੀ ਾਰ੃ ।ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਸ਩ਰਾਈ ਰਈ ਬਾਯਤ ਸਯਕਾਯ ਦ੃ ਜਨਤਕ ਅਦਾਯ੃, ਨਸੂੰਦਯੀ ਖਾਦ ਨਾਰ ਇਿੱਕ ਸਭਝ੆ਤਾ ਕੀਤਾਰੀਜ਼ ਦ੃ ਤਨਹਤ, ਭੁਰਾਂਕਣ ਨੂੂੰ ਩ੂਯੀ ਰੀਜ਼ 'ਤ੃ ਨਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜ਼ਭੀਨ 'ਤ੃ ਦਾਖਰ ਹ੅ਣ ਅਤ੃ ਸਬ ਤੋਂ ਆਯਨਥਕ, ਸੁਨ ਧਾਜਨਕ ਅਤ੃ ਰਾਹ੃ ੂੰਦ ਢੂੰਗ ਨਾਰ ਆ਩ਣ੃ ਪਾਇਦ੃ ਰਈ ਨਜ਩ਸਭ ਨੂੂੰ ਨਜਿੱਤਣ, ਕੂੰਭ ਕਯਨ, ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ, । ਧਾਉਣ, ਫਦਰਣ ਅਤ੃ ਨਰਜਾਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤ੃ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਩ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤ੃ ਕ੄ਰਸੀਨੇਸ਼ਨ ।ਅਤ੃ ਹ੅ਯ ਩ਰਨਕਨਯਆ ਾਂ ਦੁਆਯਾ ਇਸਦਾ ਇਰਾਜ ਕਯਨਾ ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਬਾਗ II ਦੀ ਧਾਯਾ 2 ਨੇ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਉਕਤ ਜ਼ਭੀਨਾਂ ਨ ਿੱਚ ਨਕਸ੃ ੀ ਫ੅ਨਯੂੰਗ, ਟ੅਋, ਸ਼ਾਪਟ, ਝੁਕਾਅ, ਡਰਾਈਪਟ, ਟਨਰ, ਖਾਈ, ਩ਿੱਧਯ, ਩ਾਣੀ-ਨਸੂੰਕ, ਖ੅ਦਣ, ਗਿੱਡੀ ਚਰਾਉਣ, ਖਿੱਡਾਂ ਫਣਾਉਣ, ਫਣਾਉਣ, ਖੜਹਨ, ਯਿੱਖ-ਯਖਾਅ ਅਤ੃ ਯਤਣ ਰਈ ਅਨਧਕਾਯਤ ਕੀਤਾ ਹ੄। ਤਯੀਕ੃, ਹ ਾਈ ਭਾਯਗ ਅਤ੃ ਹ੅ਯ ਕੂੰਭ ਅਤ੃ ਖਨਣਜਾਂ ਨੂੂੰ ਨਜਿੱਤਣ ਅਤ੃ ਖਣਨ ਕਯਨ ਦ੃ ਉਦ੃ਸ਼ ਰਈ ਤਫਾਹ ਹ੅ ਗਈ ਜ਼ਭੀਨ ਨ ਿੱਚ ਭ੆ਜੂਦਾ ਩ਰਨਕਯਤੀ ਦ੃ ਨਕਸ੃ ੀ ਭ੆ਜੂਦਾ ਕੂੰਭਾਂ ਦੀ ਯਤੋਂ, ਯਿੱਖ-ਯਖਾਅ, ਡੂੂੰਘਾ ਜਾਂ ਨ ਸਤਾਯ ਕਯਨਾ। ਧਾਯਾ 3 ਨੇ ਨਕਸ੃ ੀ ਇੂੰਜਣ, ਭਸ਼ੀਨਯੀ, ਩ਰਾਂਟ, ਡਯ੄ਨਸੂੰਗ, ਪਯਸ਼ਾਂ, ਬਿੱਨਠਆਂ, ਇਿੱਟਾਂ ਦ੃ ਬਿੱਨਠਆਂ, ਨਜ ੇਂ ਬਿੱਨਠਆਂ, ਩ਰਾਸਟਯ ।ਬਿੱਨਠਆਂ ਆਨਦ ਨੂੂੰ ਜ਼ਭੀਨ 'ਤ੃ ਜਾਂ ਉਸ ਦ੃ ਹ੃ਠਾਂ ਖੜਹਨ, ਨਨਯਭਾਣ, ਯਿੱਖ-ਯਖਾਅ ਅਤ੃ ਯਤੋਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਦਿੱਤੀਧਾਯਾ 4 ਨੇ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਸੜਕਾਂ ਫਣਾਉਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਦਿੱਤੀ ਅਤ੃ ਤਯੀਕ੃ ਅਤ੃ ਭ੆ਜੂਦਾ ਸੜਕਾਂ ਅਤ੃ ਤਯੀਨਕਆਂ ।ਦੀ ਯਤੋਂ ਕਯ੅ ਕਰਾਜ਼ 7 ਨੇ ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਨੂੂੰ ਖਾਣਾਂ ਦ੃ ਨਕਸ੃ ਉਤ਩ਾਦ ਜਾਂ ਕੂੰਭ ਦ੃ ਨਕਸ੃ ੀ ਉ਩ਜ ਜਾਂ ਨਭਿੱਟੀ ਦੀ ਸਭਿੱਗਯੀ ਅਤ੃ ਩ਦਾਯਥ 'ਖ੅ਦਣ ਦ੃ ਉਦ੃ਸ਼ ਰਈ ਉ਩ਯ੅ਕਤ ਜ਼ਭੀਨ ਦੀ ਸਤਹ ਦ੃ ਨਹਿੱਸ੃ ਦ੃ ਨਕਸ੃ ੀ ਨਹਿੱਸ੃ ਨ ਿੱਚ ।ਦਾਖਰ ਹ੅ਣ ਅਤ੃ ਇਸ ਦੀ ਯਤੋਂ ਕਯਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਦਿੱਤੀ ਹ੄ ਜਾਂ ਸੁਤੂੰਤਯਤਾ ਅਤ੃ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦ੃ ਅਧੀਨ ਉਬਾਨਯਆ ਨਗਆ। ਕਰਾਜ਼ 8 ਨੇ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਨਨ ਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਜਾਂ ਖ੃ਤਾਂ ਅਤ੃ ਦਪਤਯਾਂ, ਫਾਗਾਂ ਅਤ੃ ਨ ਹਨੜਆਂ ਦ੃ 317 ਸੁਪਰੀਮ ਕ੅ਰਟ ਦੀਆਂ ਜਰਪ੅ਰਟਾਂ [1990) ਸਪਿਾਈ. 2 ਐੱਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਕਫਜ਼੃ ਾਰ੃ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਰਾ ਾ ਭਯਨ ਾਰੀਆਂ ਜ਼ਭੀਨਾਂ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਸਤਹ ਜ਼ਭੀਨਾਂ ਨ ਿੱਚ ਦਾਖਰ ਹ੅ਣ ਅਤ੃ ਕਫਜ਼ਾ ।ਕਯਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਦਿੱਤੀ ਹ੄ ਧਾਯਾ 9 ਨੇ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਅਨਜਹੀਆਂ ਸਤਹੀ ਜ਼ਭੀਨਾਂ ਨੂੂੰ ਹਾਸਰ ਕਯਨ, ਰ੄ਣ ਅਤ੃ ਕਫਜ਼ਾ ਕਯਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਩ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹ੄, ਜ੅ ਨਕ ਉਸ ਸਭੇਂ ਸਯਕਾਯ ਤੋਂ ਇਰਾ ਾ ਨਕਸ੃ ਹ੅ਯ ਸੂੰਸਥਾ ਦ੃ ਕਫਜ਼੃ ਨ ਿੱਚ ਸਨ, ਜ੅ ਨਕ ਅਨਜਹ੃ ਕਾਫਜ਼ਕਾਯਾਂ ਨੂੂੰ ਭੁਆ ਜ਼੃ ਅਤ੃ ਨਕਯਾ਋ ਦ੃ ਬੁਗਤਾਨ 'ਤ੃, ਅਤ੃ ਜ੃ਕਯ ਩ਟ੃ਦਾਯ ।ਅਸਭਯਿੱਥ ਹ੄ ਨਕਯਾ਋ਦਾਯਾਂ ਅਤ੃ ਕਾਫਜ਼ਕਾਯਾਂ ਤੋਂ ਅਨਜਹੀ ਜ਼ਭੀਨ ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ ਰਈ, ਸਯਕਾਯ ਨੇ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਦੀ ਕੀਭਤ 'ਤ੃ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਰਈ ਅਨਜਹੀ ਜ਼ਭੀਨੀ ਜ਼ਭੀਨ ਌ਕੁਆਇਯ ਕਯਨ ਦਾ ਫੀੜਾ ਚੁਿੱਨਕਆ। ਬਾਗ II ਦੀ ਧਾਯਾ 15 ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਉਹ ਸਬ ਕੁਝ ਕਯਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤ੃ ਸ਼ਕਤੀ ਩ਰਦਾਨ ਕਯਦੀ ਹ੄ ਜ੅ ਨਜਿੱਤਣ, ਉ਩ਯ੅ਕਤ ਖਨਣਜਾਂ ਨੂੂੰ ਩ਰਾ਩ਤ ਕਯਨ ਅਤ੃ ਕ੄ਰਸੀਨਨੂੰਗ, ਨ਩ਘਰਣ, ਨਨਯਭਾਣ, ਩ਨਯ ਯਤਨ ਅਤ੃ ਩ਾਯਕ ਫਣਾਉਣ ਰਈ ਜ਼ਯੂਯੀ ਹ੅ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਬਾਗ 111 ਨ ਿੱਚ ਰੀਜ਼ ਦ੃ ਬਾਗ II ਨ ਿੱਚ ਸ਼ਾਭਰ ਸੁਤੂੰਤਯਤਾ ਾਂ ਅਤ੃ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤ੃ ਨ ਸ਼੃ਸ਼ ।ਅਨਧਕਾਯਾਂ ਦੀ ਯਤੋਂ ਰਈ ਩ਾਫੂੰਦੀਆਂ ਅਤ੃ ਸ਼ਯਤਾਂ ਸ਼ਾਭਰ ਹਨ ਩ਾਯਟ ਇਰ ਦੀ ਧਾਯਾ 2 ਩ਰਦਾਨ ਕਯਦੀ ਹ੄ ਨਕ ਩ਟ੃ਦਾਯ ;ਹਾਰ ਅਨਜਹ੃ ਨਕਯਾ਋ਦਾਯ ਜਾਂ ਕਾਫਜ਼ਕਾਯ ਨੂੂੰ ਾਜਫ ਭੁਆ ਜ਼ਾ ਨਦਿੱਤ੃ ਨਫਨਾਂ ਨਕਸ੃ ਨਕਯਾ਋ਦਾਯ ਜਾਂ ਕਫਜ਼ਾ ਕਯਨ ਾਰ੃ ਦ੃ ਕਫਜ਼੃ ਨ ਿੱਚ ਨਕਸ੃ ੀ ਜ਼ਭੀਨ ਦੀ ਸਤਹਾ 'ਤ੃ ਦਾਖਰ ਨਹੀਂ ਹੁੂੰਦਾ ਜਾਂ ਉਸ 'ਤ੃ ਕਫਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਯਦਾ। ਧਾਯਾ 3 ਨਕਸ੃ ੀ ਯ੃ਰ ੃, ਜਰ ਬੂੰਡਾਯ, ਨਨਹਯ ਜਾਂ ਹ੅ਯ ਜਨਤਕ ਕੂੰਭਾਂ ਤੋਂ 100 ਗਜ਼ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ।ਸੂੰਚਾਰਨ 'ਤ੃ ਩ਾਫੂੰਦੀ ਨਨਯਧਾਯਤ ਕਯਦੀ ਹ੄ ਇਹ urider ਦ੃ ਤ੆ਯ ਤ੃ ਩ੜਹਦਾ ਹ੄: Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) टीएच उनउपहारोंकेप्रावधानोंकेसाथनृत्यकरनेकादावाकियाजाए कोईभी'जागीरदार' 'पट्टेदार', 'तालुकदार', किरायेदारयाअन्यव्यक्ति तबऔरऐसेसभीमामलोंमेंसरकारनोटिसदेगी। पी. पट्टेदारसेतुरंतपट्टेदारकोसभीकेकब्जेमेंरखें ऐसीभूमिऔरखानेंसभीलागतोंऔरशुल्कोंसेमुक्त पट्टेदारऔरकिसीकोभीभुगतानकरनेकेलिएआवश्यककोईभीमुआवजा कोईभीभूमिगतयाखनिजअधिकारहोनेकादावाकरनेवालाव्यक्तिसरकारद्वाराभुगतानकियाजाएगा। θ निर्धारितीकंपनीनेविशेषरूपसेखननकिया बीकानरजिप्सम्सबनाम।सी. आई. टी. [सिंह, जे.] पूरेक्षेत्रमेंजिप्समइसमेंनष्टहोगया।रेलवेअधिकारियोंनेरेलवेसाइडिंगकेलिएनईपटरियांबिछाकररेलवेक्षेत्रकाविस्तारकिया।रेलवेनेनिर्धारितीकंपनीकीअनुमतिकेबिनापट्टाक्षेत्रमेंक्वार्टरोंकानिर्माणकिया।निर्धारितीकंपनीनेअतिक्रमणकिएगएक्षेत्रसेरेलवेकोबाहरनिकालनेकेलिएदीवानीअदालतमेंमुकदमादायरकिया, लेकिनवहमुकदमेमेंविफलरही।निर्धारितीकंपनीनेवहांराजस्थानसरकारसेसंपर्ककिया, जिसकेपासइसका45 प्रतिशतहिस्साथाऔररेलवेबोर्डनेरेलवेस्टेशनऔरपटरियोंकोहटानेकेलिएबातचीतकेलिएनिर्धारितीकोरेलवेद्वाराकब्जाकीगईभूमि(जिसेइसकेबाद'रेलवेक्षेत्र' केरूपमेंसंदर्भितकियागयाहै) केतहतखननसंचालनकरनेमेंसक्षमबनाया।चूंकि, अनुसंधानऔरसर्वेक्षणपरनिर्धारितीकंपनीनेपायाकिरेलवेक्षेत्रकेतहतउच्चगुणवत्ताकाजिप्समउपलब्धथा, जिसकीसिंदरीउर्वरकोंकोकच्चेमालकेरूपमेंआवश्यकताथी।सभीचारपक्षों, सिंदरीउर्वरक, राजस्थानसरकार, रेलवेबोर्डऔरनिर्धारितीकंपनीनेइसमामलेपरबातचीतकीऔरअंततःरेलवेबोर्डनेरेलवेस्टेशन, ट्रैकऔरयार्डकोनिर्धारितीद्वाराप्रस्तावितकिसीअन्यस्थानयाक्षेत्रमेंस्थानांतरितकरनेपरसहमतिव्यक्तकी।समझौतेकेतहतरेलवेअधिकारीस्टेशनऔरउसकेसभीप्रतिष्ठानोंकोनिर्धारितीकंपनीद्वाराप्रस्तावितवैकल्पिकस्थलपरस्थानांतरितकरनेकेलिएसहमतहुएऔरइसपरआगेसहमतिबनीऔरसभीचारपक्ष,सिंदरीउर्वरक, राजस्थानसरकार, भारतीयरेलवेऔरनिर्धारितीकंपनीकुलखर्चकोसमानरूपसेवहनकरेंगे।रु. 12 रेलवेस्टेशन, यार्डऔरक्वार्टरोंकोस्थानांतरितकरनेमेंरेलवेद्वारालाखोंकाखर्चकियागया।समझौतेकेअनुसार, निर्धारितीकंपनीनेरेलवेस्टेशनकेस्थानांतरणऔरअन्यनिर्माणकीलागतकेलिएउत्तररेलवेकोअपनेहिस्सेकेरूपमें3 लाखरुपयेकाभुगतानकिया।इसकेअलावानिर्धारितीकंपनीनेपट्टेपरदीगईभूमिकेसतहअधिकारोंकेमुआवजेकेरूपमेंरेलवेको7,300 रुपयेकीराशिकाभुगतानकिया।रेलवेट्रैकऔरस्टेशनकोस्थानांतरितकरनेपरनिर्धारितीनेपूर्र्तीरेलवेक्षेत्रमेंखननकियाऔरइसनेजिप्समको6,30,390 टनतकबढ़ायाऔरउसीकीआपूर्तिसिंदरीउर्वरकोंकोकी। निर्धारितीकंपनीने3 लाखरुपयेकीकटौतीकादावाकिया मूल्यांकनवर्ष1964-65 केलिएरेलवेस्टेशनकोस्थानांतरितकरनेकेलिएउत्तररेलवे।आय-करअधिकारीनेराजकोषकेदावेकोइसआधारपरखारिजकरदियाकियहएकपूंजीगतव्था।निर्धारितीकीअपीलपर, अपीलीयसहायकआयुक्तनेपुष्टिकी आय-करअधिकारीकाआदेश।निर्धारितीद्वाराआगेकीअपीलपरआयकरअपीलीयन्यायाधिकरणनेकहाकिनिर्धारितीकंपनीद्वारा3 लाखरुपयेकाभुगतानपूंजीगतव्नहींथा, बल्कियहएकराजस्वव्था।राजस्वद्वाराकिएगएएकआवेदनपरआयकरअपीलीयन्यायाधिकरण(इसकेबाद'केरूपमेंसंदर्भित) एससीआर। 320 सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट न्यायाधिकरण') नेउपरोक्तप्रश्नकोएसकेतहतउच्चन्यायालयकोभेजा।256 आयकरअधिनियम,1961।उच्चन्यायालयनेकहाकिचूंकिरेलवेको3 लाखरुपयेकेभुगतानपरनिर्धारितीनेएकनईसंपत्तिकाअधिग्रहणकिया, जोस्थायीप्रकृतिकीपूंजीकेकारणथी।3 लाखएकपूंजीगतव्थाऔरयहराजस्वव्नहींहोसकताथा।इननिष्कर्षोंपरउच्चन्यायालयनेनिर्धारितीकेखिलाफराजस्वकेपक्षमेंनकारात्मकप्रश्नकाउत्तरदियाऔरविवादितआदेशद्वारान्यायाधिकरणकेआदेशकोदरकिनारकरदिया।अपीलार्थीकेविद्वानवकीलनेतर्कदियाकिचूंकिपूरे क्षेत्रकोखननकार्यकरनेकेलिएनिर्धारितीकोपट्टेपरदियागयाथा Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) G "Whether on the facts and in the circumstances of the case, the Tribunal was right in holding that the payment of Rs.3 lakhs to the Northern Railway was a revenue expenditure and was a deduction allowable under the Income Tax Act. 1961?" The circumstances leading to the reference and the appeal was neces-sary to be stated. The Natural Science (India) Ltd. predecessor-in-H interest of the assessee acquired a lease from the Maharaja of the erstwhile Bikaner State on September 29, 1948 for mining of gypsum for a period of 20 years over an area of 4.27 square miles at Jamsar. The lease was liable to be renewed after expiring of 20 years. The Natural Science (India) Ltd. by a deed of assignment dated December 11,. 1948 assigned the rights under the lease to the Bikaner Gypsums Ltd., a company wherein the State Government owned 45 per cent share. The Bikaner Gypsums Ltd. (hereinafter referred to as 'the assessee') carried on the business of mining gypsum in accordance with the terms of conditions stated in the lease. The as,essee entered into an agreement with Sindri Fertilizers, a Governm~nt of India Public Undertaking for the supply of gypsum of minimum of 83.5 per cent quality. Under the lease, the assessee was conferred the liberties and powers to enter upon the entire leased land and to search for win, work, get, raise, convert and carry away the gypsum for its own benefits in the most economic, convenient and beneficial manner and to treat the same by calcination and other processes. Clause 2 of Part II of the lease authorised the lessee to sink, dig, drive, quarry, make, erect, maintain and use in the said lands any borings, pits, shafts, inclines, drifts, tunnels, trenches, levels, water-ways, airways and other works and to use, maintain, deepen or extend any existing works of the like nature in the demised land for the purpose of winning and mining of the mineral. Clause 3 granted liberty to erect, construction, maintain and use on or under the land any engines, machinery, plant, dressing, floors, furnaces, brick kilns, like kilns, plaster kilns etc. Clause 4 conferred liberty on the lessee to make roads and ways and use existing roads and ways. Clause 7 granted liberty to the assessee to enter upon and use any part of parts of the surface of the said lands for the purpose of stacking, heaping or depositing thereon any produce of the mines or works carried on and any earth materials and substance 'dug or raised under the liberties and powers. Clause 8 conferred liberty on the lessee to enter upon and occupy auy of the surface lands within the demised lands other than such as are occupied by dwelling houses or farms and the offices, gardens and yards. Clause 9 conferred power on the lessee to acquire, take up and occupy such surface lands ih the demised lands as were then in the occupation of any body other than the Government on payment of compensation and rent to such occupiers, and if the lessee is unable to acquire such land from the ' tenants and occupiers, the Government undertook to aequire such surface land for the lessee at the lessee's cost. Clause 15 of Part II <;onferred liberty and power on the lessee to do all things which may be necessary for winning, working getting the said minerals and also for calcining, smelting, manufacturing, converting and making merchantable. A B c E F G H Part 111 of the lease contained restrictions and conditions to the A exercise of the liberties and powers and privileges as contained in Part II of the lea£e. Clause 2 of Part Ill provided that the lessee ;hall not enter upon or occupy surface of any land in the occupation of any tenant or occupier without making reasonable compensation to such tenant or occupier. Clause 3 prescribed restriction on mining opera-B tion within 100 yards from any railway, reservoir, canal or other public works. It reads as urider: Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) "ਕਰਾਜ਼ 3: ਨਕਸ੃ ੀ ਯ੃ਰ ੃, ਜਰ ਬੂੰਡਾਯ, ਨਨਹਯ ਜਾਂ ਹ੅ਯਾਂ ਤੋਂ 100 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਯੀ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਜਾਂ ਨਕਸ੃ ੀ ਨਫੂੰਦੂ 'ਤ੃ ਉਕਤ ਜ਼ਭੀਨਾਂ ਦ੃ ਅੂੰਦਯ ਜਾਂ ਹ੃ਠਾਂ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਦੁਆਯਾ ਕ੅ਈ ੀ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਍਩ਯ੃ਸ਼ਨ ਜਾਂ ਕੂੰਭ ਕਯਨ ਦੀ ।ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਨਦਿੱਤੀ ਜਾ ੃ਗੀ : ਰ੅ਕ ਕੂੰਭ ਜਾਂ ਕ੅ਈ ੀ ਇਭਾਯਤ ਜਾਂ ਸੋਂ ਾਰੀ ਜਗਹਾ ਜ੅ ਇਸ ਮ੅ਜਨਾ ਨ ਚ ਸ਼ਾਭਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹ੄, ਭੂੰਤਯੀ ਦੀ ਨਰਖਤੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਜਾਂ ਉਸ ਰਈ ਉਸ ਦੁਆਯਾ ਅਨਧਕਾਯਤ ਨਕਸ੃ ਅਨਧਕਾਯੀ ਜਾਂ ਨਪਯ ਅਨਜਹੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ, ਩ਾਫੂੰਦੀਆਂ ਅਤ੃ ਸ਼ਯਤਾਂ ਦ੃ ਅਨੁਸਾਯ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਭ ਜਾਂ ਨ ਸ਼੃ਸ਼ ਜ੅ ਅਨਜਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਰ ਨਿੱਥੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹ੄, 100 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਯੀ ਨੂੂੰ ਨਕਸ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਨਯਜ਼ਯ ਾਇਯ ਜਾਂ ਨਨਹਯ ਦ੃ ਨਕਨਾਯ੃ ਜਾਂ ।ਕਨਟੂੰਗ ਦ੃ ਫਾਹਯੀ ਨਕਨਾਯ੃ ਤੋਂ ਨਖਨਤਜੀ ਤ੆ਯ 'ਤ੃ ਭਾਨ਩ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹ੄ ਇਿੱਕ ਇਭਾਯਤ ਦੀ ਇਸਦ੃ ਩ਨਰੂੰਥ ਤੋਂ ਨਖਨਤਜੀ ਯੂ਩ ਨ ਿੱਚ." ਉ਩ਯ੅ਕਤ ਧਾਯਾ ਯ੃ਰ ੃ ਟਰ੄ਕ ਅਤ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਯਿੱਨਖਆ ਰਈ ਰੀਜ਼ ਨ ਿੱਚ ਸ਼ਾਭਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜ੅ ਨਕ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਖਤਭ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਸਨਥਤ ਸੀ। ਸਭਝ੆ਤ੃ ਦ੃ ਬਾਗ VIII ਦੀ ਧਾਯਾ 5 ਹ੃ਠ ਨਰਖ੃ ਅਨੁਸਾਯ ਹ੄: "ਧਾਯਾ 5: ਜ੃ ਨਕਸ੃ ਜ਼ਭੀਨ ਜਾਂ ਖਾਣਾਂ ਨ ਿੱਚ ਜ਼ਭੀਨਦ੅ਜ਼ ਜਾਂ ਖਨਣਜ ਅਨਧਕਾਯਾਂ ਨੂੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤ੅ਹਨ਼ਿਆਂ ਦ੃ ਩ਰਫੂੰਧਾਂ 318 ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਪਸਮ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. [ਜਸਿੰਘ, ਿ੃.] ੩੧੯ ਅਨੁਸਾਯ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਩ਟ੃ 'ਤ੃ ਨਦਿੱਤਾ ਨਗਆ ਹ੄, ਤਾਂ ਨਕਸ੃ 'ਜਗੀਯਦਾਯ' '਩ਟ੃ਦਾਯ', 'ਤਾਰੁਕਦਾਯ', ਨਕਯਾ਋ਦਾਯ ਜਾਂ ਹ੅ਯ ਨ ਅਕਤੀ ਦੁਆਯਾ ਦਾਅ ਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ੃ਗਾ। ਨਪਯ ਅਤ੃ ਅਨਜਹ੃ ਸਾਯ੃ ਭਾਭਨਰਆਂ ਨ ਿੱਚ ਸਯਕਾਯ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਦ੃ ਨ੉ਨਟਸ 'ਤ੃ ਪ੆ਯੀ ਤ੆ਯ 'ਤ੃ ਅਨਜਹੀਆਂ ਸਾਯੀਆਂ ਜ਼ਭੀਨਾਂ ਅਤ੃ ਖਾਣਾਂ ਦ੃ ਕਫਜ਼੃ ਨ ਿੱਚ ਩ਟ੃ਦਾਯ ਨੂੂੰ ਹਯ ਕੀਭਤ ਅਤ੃ ਖਯਚ੃ ਤੋਂ ਭੁਕਤ ਕਯ ਦ੃ ੃ਗੀ ਅਤ੃ ਅਨਜਹ੃ ਨਕਸ੃ ੀ "ਜਗੀਯਦਾਯ" ਨੂੂੰ ਅਦਾ ਕੀਤ੃ ਜਾਣ ਰਈ ਕ੅ਈ ਭੁਆ ਜ਼ਾ ਦ੃ਣਾ ਩ ੃ਗਾ। ਩ਿੱਟ੃ਦਾਯ, 'ਤਾਰੁਕਦਾਯ', ਨਕਯਾ਋ਦਾਯ ਜਾਂ ਕ੅ਈ ਹ੅ਯ ਨ ਅਕਤੀ ਜ੅ ਜ਼ਭੀਨਦ੅ਜ਼ ਜਾਂ ਖਨਣਜ ਅਨਧਕਾਯਾਂ ਦਾ ।" ਦਾਅ ਾ ਕਯਦਾ ਹ੄, ਨੂੂੰ ਸਯਕਾਯ ਦੁਆਯਾ ਬੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ੃ਗਾ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਨ ਸ਼੃ਸ਼ ਤ੆ਯ 'ਤ੃ ਦੀ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਕੀਤੀ ਸਾਯ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਨਜ਩ਸਭ ਇਸ ਨੂੂੰ ਖਤਭ ਕਯ ਨਦਿੱਤਾ. । ਯ੃ਰ ੃ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਅਥਾਯਟੀਆਂ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਸਾਈਨਡੂੰਗ ਰਈ ਨ ੇਂ ਟਰ੄ਕ ਨ ਛਾ ਕ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ ਦਾ ਨ ਸਥਾਯ ਕੀਤਾ।ਅਿੱਗ੃ ~ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਨਫਨਾਂ ਰੀਜ਼ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਕੁਆਯਟਯਾਂ ਦਾ ਨਨਯਭਾਣ ਕੀਤਾ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕਯਨ ਾਰੀ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ ਕਫਜ਼੃ ਾਰ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚੋਂ ਕਿੱਢਣ ਰਈ ਨਸ ਰ ਅਦਾਰਤ ਨ ਿੱਚ ਭੁਕਿੱਦਭਾ ਦਾਇਯ ।ਕੀਤਾ ਩ਯ ਉਹ ਭੁਕਿੱਦਭ੃ ਨ ਿੱਚ ਅਸਪਰ ਯਹੀ ਉਥ੃ ਹੀ, ਭੁਰਾਂਕਣ ਕਯਨ ਾਰੀ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਯਾਜਸਥਾਨ ਸਯਕਾਯ ਕ੅ਰ ਩ਹੁੂੰਚ ਕੀਤੀ ਨਜਸ ਕ੅ਰ ਇਸਦਾ 45 ਩ਰਤੀਸ਼ਤ ਨਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਫ੅ਯਡ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਅਤ੃ ਟਰ੄ਕ ਨੂੂੰ ਹਟਾਉਣ ਰਈ ਗਿੱਰਫਾਤ ਰਈ ਗਿੱਰਫਾਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜ੅ ਭੁਰਾਂਕਣਕਯਤਾ ਨੂੂੰ ਯ੃ਰ ੃ ਦੁਆਯਾ ਕਫਜ਼੃ ਾਰੀ ਜ਼ਭੀਨ ਹ੃ਠ ।।ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਕਾਯਜ ਕਯਨ ਦ੃ ਮ੅ਗ ਫਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕ੃ {ਇਸ ਤੋਂ ਫਾਅਦ 'ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ' ਜੋਂ ਜਾਨਣਆ ਜਾਂਦਾ ਹ੄)ਨਕਉਂਨਕ, ਖ੅ਜ ਅਤ੃ ਸਯ ੃ਖਣ 'ਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਩ਾਇਆ ਨਕ ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ ਦ੃ ਅਧੀਨ ਨਜ਩ਸਭ ਦੀ ਉੱਚ ।ਗੁਣ ਿੱਤਾ ਉ਩ਰਫਧ ਸੀ, ਜ੅ ਨਕ ਨਸੂੰਦਯੀ ਖਾਦ ਨੂੂੰ ਕਿੱਚ੃ ਭਾਰ ਜੋਂ ਰ੅ੜੀਂਦਾ ਸੀ ਸਾਯੀਆਂ ਚਾਯ ਨਧਯਾਂ, ਨਜ ੇਂ ਨਕ, ਨਸੂੰਦਯੀ ਖਾਦ, ਯਾਜਸਥਾਨ ਸਯਕਾਯ, ਯ੃ਰ ੃ ਫ੅ਯਡ ਅਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਇਸ ਭਾਭਰ੃ 'ਤ੃ ਗਿੱਰਫਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤ੃ ਅੂੰਤ ਨ ਿੱਚ ਯ੃ਰ ੃ ਫ੅ਯਡ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ, ਟਯ੄ਕ ਅਤ੃ ਮਾਯਡਾਂ ਨੂੂੰ ਭੁਰਾਂਕਣ ਦੁਆਯਾ ਩੃ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਕਸ੃ । ਇਕਯਾਯਨਾਭ੃ ਦ੃ ਤਨਹਤ ਯ੃ਰ ੃ ਅਨਧਕਾਯੀ ਹ੅ਯ ਜਗਹਾ ਜਾਂ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਤਫਦੀਰ ਕਯਨ ਰਈ ਸਨਹਭਤੀ ਨਦਿੱਤੀਸਟ੃ਸ਼ਨ ਅਤ੃ ਇਸ ਦ੃ ਸਾਯ੃ ਅਦਾਨਯਆਂ ਨੂੂੰ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਦੁਆਯਾ ਩੃ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨ ਕਰ਩ਕ ਜਗਹਾ 'ਤ੃ ਤਫਦੀਰ ਕਯਨ ਰਈ ਸਨਹਭਤ ਹ੅਋ ਅਤ੃ ਇਸ ਤੋਂ ਅਿੱਗ੃ ਸਨਹਭਤੀ ਨਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤ੃ ਸਾਯੀਆਂ ਚਾਯ ਨਧਯਾਂ, ਨਸੂੰਦਯੀ ਖਾਦ, ਯਾਜਸਥਾਨ ਸਯਕਾਯ, ਬਾਯਤੀ ਯ੃ਰ ੃ ਅਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਫਯਾਫਯ ਤ੆ਯ 'ਤ੃ ਯੁ਩਋ ਦ੃ ਕੁਿੱਰ ਖਯਚ੃ ਸਨਹਣ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ, ਮਾਯਡਾਂ ਅਤ੃ ਕੁਆਯਟਯਾਂ ਨੂੂੰ ਨਸ਼ਪਟ ਕਯਨ ਨ ਿੱਚ ਯ੃ਰ ੃ ਿੱਰੋਂ 12 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਖਯਚ ਕੀਤ੃ ਗ਋ ਹਨ। ਸਭਝ੆ਤ੃ ਦ੃ ਅਨੁਸਾਯ, ਭੁਰਾਂਕਣ ਕਯਨ ਾਰੀ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਯ੃ਰ ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਦੀ ਨਸ਼ਪਟ ਕਯਨ ਅਤ੃ ਹ੅ਯ ।ਉਸਾਯੀਆਂ ਦੀ ਰਾਗਤ ਰਈ ਉੱਤਯੀ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ ਆ਩ਣ੃ ਨਹਿੱਸ੃ ਜੋਂ 3 ਰਿੱਖ ਯੁ਩਋ ਦੀ ਯਕਭ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ।ਇਰਾ ਾ ਭੁਰਾਂਕਣ ਕੂੰ਩ਨੀ ਨੇ ਹ੅ਯ ਯੁ਩਋ ਦੀ ਯਕਭ ਦਾ ਬੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਰੀਜ਼ 'ਤ੃ ਨਦਿੱਤੀ ਜ਼ਭੀਨ ਦ੃ ਸਤਹੀ ।ਅਨਧਕਾਯਾਂ ਰਈ ਭੁਆ ਜ਼੃ ਜੋਂ ਯ੃ਰ ੃ ਨੂੂੰ 7,300 ਯੁ਩਋ ਯ੃ਰ ੃ ਟਰ੄ਕ ਅਤ੃ ਸਟ੃ਸ਼ਨ ਨੂੂੰ ਫਦਰਣ 'ਤ੃ ਭੁਰਾਂਕਣ ਨੇ ਩ੁਯਾਣ੃ ਯ੃ਰ ੃ ਖ੃ਤਯ ਨ ਿੱਚ ਭਾਈਨਨੂੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤ੃ ਇਸ ਨੇ 6,30,390 ਟਨ ਦੀ ਹਿੱਦ ਤਿੱਕ ਨਜ਩ਸਭ ਇਕਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ।319 ਅਤ੃ ਨਸੂੰਦਯੀ ਖਾਦ ਨੂੂੰ ਸ਩ਰਾਈ ਕੀਤਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕ੅ਰਟ ਦੀਆਂ ਜਰਪ੅ਰਟਾਂ [1990] ਸਪਿਾਈ. 2 S.C.R, Case: BIKANER GYPSUMS LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME TAX, RAJASTHAN [[1990] SUPP. 2 S.C.R. 313] (1990) न्यायाधिकरण') नेउपरोक्तप्रश्नकोएसकेतहतउच्चन्यायालयकोभेजा।256 आयकरअधिनियम,1961।उच्चन्यायालयनेकहाकिचूंकिरेलवेको3 लाखरुपयेकेभुगतानपरनिर्धारितीनेएकनईसंपत्तिकाअधिग्रहणकिया, जोस्थायीप्रकृतिकीपूंजीकेकारणथी।3 लाखएकपूंजीगतव्थाऔरयहराजस्वव्नहींहोसकताथा।इननिष्कर्षोंपरउच्चन्यायालयनेनिर्धारितीकेखिलाफराजस्वकेपक्षमेंनकारात्मकप्रश्नकाउत्तरदियाऔरविवादितआदेशद्वारान्यायाधिकरणकेआदेशकोदरकिनारकरदिया।अपीलार्थीकेविद्वानवकीलनेतर्कदियाकिचूंकिपूरे क्षेत्रकोखननकार्यकरनेकेलिएनिर्धारितीकोपट्टेपरदियागयाथा निर्धारितीकोजीतनेकाअधिकारथा, रेलवेक्षेत्रकेतहतआनेवालेखनिजोंकोभीनिर्धारितीकोसौंपदियागयाथा।चूंकि, रेलवेस्टेशन, भवनऔरयार्डकेअस्तित्वनेखननकार्योंमेंबाधाउत्पन्नकीथी,इसलिएनिर्धारितीनेअपनेव्यवसायकोलाभप्रदरूपसेजारीरखनेकेउद्देश्यसेइसेहटानेकेलिए3 लाखरुपयेकीराशिकाभुगतानकिया।निर्धारितीनेकोईनईसंपत्तिहासिलनहींकी, इसकेबजाय, उसनेकेवलखननकोलाभदायकबनानेकेलिएबाधाकोदूरकरनेमेंपैसाखर्चकिया।तरीकेसे।दूसरीओर, राजस्वकेविद्वानवकीलनेआग्रहकियाकिपट्टेकेभागIII केखंड3 द्वारालगाएगएप्रतिबंधकोदेखतेहुए, निर्धारितीकोरेलवेद्वाराकब्जाकीगईभूमिकीसतहपरकोईअधिकारनहींहै।निर्धारितीने3 लाखरुपयेकाभुगतानकरकेउसअधिकारकोप्राप्तकियाजिसकेपरिणामस्वरूपउसेस्थायीलाभहुआ।यहएकपूंजीगतव्था।दोनोंवकीलोंनेअपनीदलीलोंकेसमर्थनमेंकईफैसलोंकाउल्लेखकिया।सवालयहहैकिक्याकोईविशेषव्निर्धारितीपूंजीयाराजस्वप्रकृतिकाहै, यहएकपरेशानकरनेवालाप्रश्नहैजिसनेहमेशान्यायालयोंकेसमक्षकठिनाईप्रस्तुतकीहै।इसन्यायालयऔरअन्यन्यायालयोंकेकईनिर्णयहैंजोराजस्वव्सेपूंजीकोअलगकरनेकेलिएपरीक्षणतैयारकरतेहैं।लेकिनइसप्रकारनिर्धारितपरीक्षणसंपूर्णनहींहैंऔरउनसभीमेंदिएगएकारणोंकामिलानकरनासंभवनहींहै, क्योंकिप्रत्येकनिर्णयअपनेतथ्योंऔरपरिस्थितियोंपरआधारितहोताहै।चूंकि, तत्कालमामलेमेंतथ्यस्पष्टहैं, इसलिएप्रत्येकमामलेपरविस्तारसेविचारकरनायाविभिन्ननिर्णयोंमेंनिर्धारितपरीक्षणोंकाविश्लेषणकरनाआवश्यकनहींहै।हालाँकि, इससेपहलेकिहममामलेकेतथ्योंऔरपरिस्थितियोंपरविचारकरें, प्रश्ननिर्धारितकरनेकेलिएदिशानिर्देशनिर्धारितकरनेवालेकुछप्रमुखमामलोंकाउल्लेखकरनाआवश्यकहै।असममेंबंगालसीमेंटकंपनीलिमिटेडबनामआयकरआयुक्त, पश्चिमबंगाल, [1955] 1 एस. सी. आर. 972, इसन्यायालयनेकहाकिमानवीयमामलोंकीमहानविविधताऔरव्यावसायिकसंचालनकीजटिलप्रकृतिमें, एकऐसीपरीक्षानिर्धारितकरनामुश्किलहैजोसभीस्थितियोंपरलागूहो।इसलिए, व्यवसाय321 सेमानदंडोंकोलागूकरनाहोगा। यहनिर्धारितकरनेकेलिएकिक्यापूरीस्थितिकेउचितमूल्यांकनपरकिसीविशेषमामलेकेलिएकियागयाव्पूंजीगतव्याराजस्वव्कीप्रकृतिकाहै।न्यायालयनेव्कीप्रकृतिनिर्धारितकरनेकेलिएएकसरलपरीक्षणनिर्धारितकिया।यहदेखागयाः " यदिव्प्राप्तकरनेयालानेकेलिएकियाजाताहै स्थायीलाभकेलिएएकसंपत्तियालाभकाअस्तित्व व्यवसाय