Commissioner Of Income Tax, Ludhiana v. Om Prakash

Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ, ਲੁਿਧਆਣਾ ਬਨਾਮ ਓਮ ਪ�ਕਾ� 27 ਜੁਲਾਈ, 1999[ਐਸ.ਪੀ. ਭਾਰੂਚਾ, ਬੀ.ਐਨ. ਿਕਰਪਾਲ, ਐਸ. ਰਾਿਜੰਦਰ ਬਾਬੂ, ਐਸ.ਐਸ.ਐਮ. ਕਾਦਰੀ ਅਤੇ ਐਮ.ਬੀ. �ਾਹ, ਜੇਜੇ.] ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961: ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ 8.64(1)(1) ਅਤੇ (ii) (ਿਜਵ� ਿਕ ਇਹ 1-4-1976 ਤ� ਪਿਹਲ� ਖੜ�ਾ ਸੀ)- ਆਮਦਨ ਦਾ ਕਲੱਿਬੰਗ- -ਐਚਯੂਐਫਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਸਿਹਭਾਗੀ ਸੀ- ਉਪਰੋਕਤ ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਸਿਹਭਾਗੀ ਸੀ: ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਲਾਭ� ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ: ਐਸ.64(1)ਅਤੇ(ii) ਿਵੱਚ ਐਚਯੂਐਫਦਾ ਕਰਤਾ �ਾਮਲ ਨਹ� ਹੈ-ਇਸ ਲਈ, ਐਚਯੂਐਫਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜ� ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਅਿਜਹੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਆਮਦਨ ਐਚਯੂਐਫਦੀ ਆਮਦਨ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਉਸਦੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਆਮਦਨ-ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922, ਐਸ.16(3) ਅਤੇ (3) ਿਵੱਚ ਦਰਜ 1937)। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਸ.64(1) (ਿਜਵ� ਿਕ ਇਹ 1-4-1976 ਤ� ਪਿਹਲ� ਖੜ�ਾ ਸੀ)-ਹੋਲਡ ਦਾ ਉਦੇ�: ਆਈ.ਟੀ. ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਐਸ.16(3) ਦੀ ਤਰ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ/ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਅਧੀਨ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਟੈਕਸ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ-5.64(1) (ਿਜਵ� ਿਕ ਇਹ 1-4-1976 ਤ� ਪਿਹਲ� ਖੜ�ਾ ਸੀ)-ਐਸ.64(1) ਅਤੇ (ii) ਿਵੱਚ ਆਈਟੀ ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਐਸ.16(3) ਦੇ ਉਲਟ, "ਿਵਅਕਤੀਗਤ" ਅਤੇ "ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ" ਦੇ ਪ�ਗਟਾਵੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੋਵ� ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਿਹੰਦੂ ਕਾਨੂੰਨ: ਸ�ਝੇ ਪਿਰਵਾਰ-ਐਚਯੂਐਫ-ਕਰਤਾ-ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਭਾਈਵਾਲ-ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੇ ਤਿਹਤ ਇੱਕ ਮੁਲ�ਕਣ-ਿਵਿਖਆਨ ਦੀ ਸਿਥਤੀ। �ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ��: "ਿਵਅਕਤੀਗਤ" - ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੇ 8.64(1)(1) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ ਦਾ ਅਰਥ"ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ" - ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੇ 8.64(ii) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ ਦਾ ਅਰਥ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਓਮ ਪ�ਕਾ� "ਮੁਲ�ਕਣ" - ਦਾ ਅਰਥ - ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੇ 8.2 (7) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ।"ਿਵਅਕਤੀ" - ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੇ ਐਸ.2(31) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ ਦਾ ਅਰਥ। �ਤਰਦਾਤਾ-ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜ� ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਭਾਈਵਾਲ ਸੀ। �ਤਰਦਾਤਾ ਦੇ ਦੋ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਨੂੰ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਲਾਭ� ਲਈ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਵੀ ਭਾਈਵਾਲ ਸਨ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ (ਆਈਟੀਓ) ਨ� ਆਮਦਨ ਕਰ ਐਕਟ, 1961 ਦੀ ਧਾਰਾ 64(1) (i) ਅਤੇ (ii) ਦੇ ਤਿਹਤ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1973-74 ਲਈ �ਤਰਦਾਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਅਪੀਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕਿਮ�ਨਰ ਨ� ਆਈ.ਟੀ.ਓ ਦੇ ਹੁਕਮ� ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਿਖਆ। ਹਾਲ�ਿਕ, ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਪੀਲੀ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਨ� ਅਪੀਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਆਦੇ� ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਿਦੱਤਾ। ਪਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਜਵਾਬਦੇਹ ਦੀ ਅਪੀਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਿਦੱਤੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ� ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ-ਮਾਲ ਨ� ਮੌਜੂਦਾ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਿਦੱਤੀ। �ੁਰੂ ਿਵੱਚ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਦੋ ਮ�ਬਰੀ ਬ�ਚ ਨ� ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਿਖਆ। ਪਰ, ਸਮੀਿਖਆ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਹਾਲ�ਿਕ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਿਤੰਨ ਜੱਜ� ਦੇ ਬ�ਚ ਨ� ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਐਸਐਸ ਿਕਨਾਮੂਰਤੀ, (1982 ਦੇ ਟੀਆਰਸੀ ਨੰਬਰ 6 ਤ� 10) ਿਵੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਿਦੱਤੀ। ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਜਦ� ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਿਤੰਨ ਜੱਜ� ਦੀ ਬ�ਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤ� ਉਸ ਬ�ਚ ਨ� ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਬ�ਚ ਕੋਲ ਭੇਜ ਿਦੱਤਾ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਕੋਰਟ ਨ� ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ: 1. ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੀ ਧਾਰਾ 64(1) ਦਾ ਪੂਰਵ-ਸੂਚਕ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ, ਐਕਟ 1922 (ਿਜਵ� ਿਕ 1937 ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਿਗਆ) ਦੀ ਧਾਰਾ 64(3)(a) (i) ਅਤੇ (ii) ਸੀ, ਜੋ ਿਕ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ/ਜ� ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਤਿਹਤ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਟੈਕਸ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। 1922 ਐਕਟ ਦੀ ਉਕਤ ਿਵਵਸਥਾ 1961 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 64(1) ਿਵੱਚ ਇਨ�� ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ ਿਕ ਧਾਰਾ 64(1)(1) ਿਵੱਚ 'ਪਤਨੀ' �ਬਦ ਦੀ ਥ� 'ਪਤਨੀ' �ਬਦ ਿਲਆ ਿਗਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਿਵੱਚ ਸਪੱ�ਟੀਕਰਨ ਜੋਿੜਆ ਿਗਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵ� 'ਿਕਸੇ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ' ਅਤੇ 'ਅਿਜਹੇ' �ਬਦ� ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 64(1)(i) ਅਤੇ (ii) ਿਵੱਚ ਿਵਅਕਤੀ। [1193-ਸੀ.]ਬਾਲਾਜੀ ਬਨਾਮ ਆਈਟੀਓ (1961) 43 ਆਈਟੀਆਰ 393 ਅਤੇ ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਸੋਦਰਾ ਦੇਵੀ, (1957) 32 ਆਈਟੀਆਰ 615, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ।2.1 ਜਦ� ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਤਾ ਭਾਈਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1999] 3 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) A COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA v. OM PRAKASH JULY 27, 1999 B [S.P BHARUCHA, B.N. KIRPAL, S. RAJENDRA BABU, S.S.M. QUADRI AND M.B. SHAH, JJ.] Income Tax Act, 1961: C C 1 [Income ][tax ][S.64(/)(i) and ][(ii) ][(as ][it stood prior to 1-4-1976)- clubbing ]of income- Applicability of-To Karta of HUF-Assessee was a partner in a partnership firm in his capacity as Karta of HUF-Minor children of the said assessee admitted to benefits of partnership-Held: The expression "individual" occurring in S.64(i)and(ii) does not include Kar!a of HUF-Hence, the income arising to spouse or minor child of Karta of HUF cannot D be included in the computation of his total income-Income of such Karla -~s income of the HUF and not his individual income-Income Tax Act, 1922, S.16(3)(a)(i) and (ii) (as inserted in 1937). / Income Tax S.64(1) (as it stood prior to 1-4-1976)-0bject of-Held: Object is, like S. I 6{3)!!/_ !T Act, I 922, it is to prevent evasion of tax by an · E individual doing business under a partnership with his wife/minor children. Income tax-S.64(1) (as it stood prior to 1-4-1976)-Expressions "individual" and "such individual" occurring in S.64(i) and (ii) cover both male.and female, unlike S.16(3) of IT Act, 1922. F Hindu Law: . Joint family-HUF-Karta-partner in a partnership firm-And also an assessee under Income Tax Act-Status of-Explained. Words and Phrases: G "lndividual"-Meaning of-Jn the context of S.64(/)(i) of the Income Tax Act,1961 "Such individual"-Meaning of-In the context ofS.64(ii) of the Income Tax Act, 1961. H - "Assessee"-Meaning of-In the context of S.2 (7) of the Income Tax A Act, 1961. "Person"-Meaning of-In the context of S.2(31) of the Income Tax Act, 1961. The respondent-assessee was partner in a partnership firm in his B capacity as Karta of the Hindu Undivided Family. Two minor children of the respondent were admitted to the benefits of the partnership. They were also partners in another partnership firm. The Income Tax Officer (ITO) included the income arising in the hands of the minor children in the respondent's total income for the assessment year 1973-74 under Section 64(1) (i) and (ii) of the Income Tax Act, 1961. The Appellate Assistant Commissioner C upheld the order of the ITO. However, the Income Tax Appellate Tribunal set aside the order of the Appellate Authority. But the High Court allowed the respondent's appeal. Being aggrieved the appellant-Revenue preferred the present appeal. D Initially a two-Judge Bench of this Court upheld the judgment of the High Court. But, on review, that judgment was set aside. However, in the meanwhile, a three-Judge Bench of this Court approved it in CIT v. S.S. Krishnamoorty, (TRC Nos.6 to 10 of 1982). Thereafter, when this case came up before a three-Judge Bench, that Bench referred this case to a larger Be~ E Dismissing the appeal, this Court HELD : 1. The precursor of Section 64(1) of the Income Tax Act, 1961 was Section 64(3)(a) (i) and (ii) of the Income Tax, Act 1922 (as inserted in 1937) which was enacted to prevent evasion of tax by an individual doing F business under a partnership entered with his wife and/or minor children. The said provision of the 1922 Act is embodied in Section 64(1) of the 1961 Act with the changes that the word 'wife' is replaced by the word 'spouse' in Section 64(l)(i) and the Explanation is added thereto. Now, both the male and the female are covered by the expressions 'any individual' and 'such G individual' in Section 64(l)(i) and(ii) of the 1961 Act. (1193-C] Balaji v. ITO (1961) 43 ITR 393 and CITv. Sodra Devi, (1957)32 ITR 615, referred to. 2.1. When a Karta of the Hindu Undivided Family is a partner in a lf 1188 [i 999] 3 S.C.R. SUPREME COURT REPORTS Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) आयकर आयुक्त, लुधियाना बनाम ओम प्रकाश27 जुलाई 1999 [एस.पी. भरूचा, बी.एन. कृपाल, एस. राजेंद्र बाबू, एस.एस.एम. क़ादरी और एम.बी. शाह, न्यायमूर्तिगण] आयकर अधिनियम, 1961 आयकर धारा 64(1)(i) और (ii) (जैसा कि यह 1-4-1976 से पहले था) - आय को क्लब करना -एचयूएफ के कर्ता के लिए प्रयोज्यता - निर्धारिती एक साझेदारी फर्म में भागीदार था एचयूएफ के कर्ता के रूप मेंक्षमता - उक्त निर्धारिती के नाबालिग बच्चों को साझेदारी के लाभों के लिए स्वीकार किया गया: धारा 64(i) और(ii) में आने वाली अभिव्यक्ति "व्यक्तिगत" में एचयूएफ के कार्ला शामिल नहीं हैं, इसलिए, पति या पत्नी को होनेवाली आय या एचयूएफ के कर्ता के नाबालिग बच्चे को उसकी कुल आय की गणना में शामिल नहीं किया जासकता है-एचयूएफ की ऐसी कर्ता आय की आय, न कि उसकी व्यक्तिगत आय-आय कर अधिनियम, 1922,एस.16(3)(ए)(i) और (ii) (जैसा कि 1937 में डाला गया था)। आयकर धारा 64(1) (जैसा कि यह 1-4-1976 से पहले था)-0 आयोजित विषय: उद्देश्य धारा 16(3)आईटी अधिनियम, I 922 की तरह, कर की चोरी को रोकना है एक व्यक्ति अपनी पत्नी/नाबालिग बच्चों के साथसाझेदारी के तहत व्यवसाय कर रहा है। एफजीएच आयकर-एस.64(1) (जैसा कि यह 1-4-1976 से पहलेथा) - एस.64(i) और (ii) में आने वाले "व्यक्तिगत" और "ऐसे व्यक्तिगत" भाव पुरुष और महिला दोनों कोकवर करते हैं, आईटी अधिनियम, 1922 की धारा 16(3) के विपरीत। हिन्दू विधि: संयुक्त परिवार-एचयूएफ-साझेदारी फर्म में कर्ता-साझेदार-और आयकर अधिनियम के तहत एक निर्धारितीभी-स्थिति की व्याख्या की गई। शब्द और वाक्यांश: आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 64(1)(i) के संदर्भमें "व्यक्तिगत" का अर्थ "ऐसे व्यक्ति" का अर्थ-आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 64(ii) के संदर्भ में आयकरअधिनियम, 1961. आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 2 (7) के संदर्भ में "कर निर्धारणकर्ता" का अर्थ। "व्यक्ति"-का अर्थ-आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 2(31) के संदर्भ में। प्रत्यार्थी-निर्धारिती हिंदू अविभाजित परिवार के कर्ता के रूप में एक साझेदारी फर्म में भागीदार था। प्रत्यार्थीके दोनाबालिग बच्चों को साझेदारी के लाभों में प्रवेश दिया गया। वे एक अन्य साझेदारी फर्म में भी भागीदार थे। आयकरअधिकारी (आईटीओ) ने आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 64(1) (i) और (ii) के तहत मूल्यांकन वर्ष 1973-74 के लिए प्रत्यार्थीकी कुल आय में नाबालिग बच्चों से उत्पन्न आय को शामिल किया। अपीलीय सहायकआयुक्त ने आईटीओ के आदेश को बरकरार रखा। हालाँकि, आयकर अपीलीय न्यायाधिकरण ने अपीलीयप्राधिकरण के आदेश को रद्द कर दिया। लेकिन उच्च न्यायालय ने प्रत्यार्थीकी अपील स्वीकार कर ली। व्यथितहोकर अपीलकर्ता-राजस्व ने वर्तमान अपील को प्राथमिकता दी। प्रारंभ में इस न्यायालय की दो-न्यायाधीशों की पीठ ने उच्च न्यायालय के फैसले को बरकरार रखा। लेकिन,समीक्षा करने पर उस फैसले को खारिज कर दिया गया। हालाँकि, इस बीच, इस न्यायालय की तीन-न्यायाधीशोंकी पीठ ने इसे सीआईटी बनाम में मंजूरी दे दी। एस.एस. कृष्णमूर्ति, (1982 की टीआरसी संख्या 6 से 10)।इसके बाद जब यह मामला तीन जजों की बेंच के सामने आया तो इस न्यायालय ने मामले को बड़ी पीठ के पासभेज दिया। अपील खारिज करते हुए, इस न्यायालय ने अायाभिनिर्धरितकि: 1. आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 64(1) का अग्रदूत आयकर अधिनियम 1922की धारा 64(3)(ए) (i) और (ii) था (जैसा कि 1937 में डाला गया था) जिसे अपनी पत्नी और/यानाबालिग बच्चों के साथ साझेदारी के तहत एफ व्यवसाय करने वाले व्यक्ति द्वारा कर की चोरी को रोकने के लिएअधिनियमित किया गया था। 1922 अधिनियम का उक्त प्रावधान 1961 अधिनियम की धारा 64(1) में उनपरिवर्तनों के साथ सन्निहित है जिसमें धारा 64(एल)(आई) में 'पत्नी' शब्द को 'पति/पत्नी' शब्द से बदल दियागया है और स्पष्टीकरण जोड़ा गया है। तत्संबंधी. अब, पुरुष और महिला दोनों 1961 अधिनियम की धारा64(एल)(i) और (ii) में 'किसी भी व्यक्ति' और 'ऐसे जी व्यक्ति' की अभिव्यक्तियों के अंतर्गत आते हैं। बालाजी बनाम आईटीओ (1961) 43 आईटीआर 393 और सीआईटी बनाम सोदरा देवी, (1957)32आईटीआर 615, पर उल्लिखित। Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1999] 3 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ, ਉਸ ਕੋਲ ਦੋਹਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਿਨ�ਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਿਧਰ�, ਉਸਦੀ ਪ�ਤੀਿਨਧੀ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੇ ਤਿਹਤ, ਜਦ� ਉਸ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਿਹੱਸੇਦਾਰ ਵਜ� ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਤ� ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ, ਤ� ਇਹ ਉਸਦੀ ਪ�ਤੀਿਨਧ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜ� ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਵਜ�। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ/ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ�ਿਕ ਇਹ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਉਸਦੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਆਮਦਨ। 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 64 ਉਦ� ਹੀ ਆਕਰਿ�ਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦ� ਿਕਸੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਿਰਹਾ ਹੋਵੇ ਨਾ ਿਕ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀ। [1195-ਬੀ-ਡੀ] ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਬਾਗਲਕ�ਮੀ ਐਡ ਕੰਪਨੀ (1965)55 ਆਈਟੀਆਰ 660, L. ਿਹਰਦੇ ਨਰਾਇਣ ਬਨਾਮ ਆਈਟੀਓ (1970)78 ਆਈਟੀਆਰ 26; ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਹਰਭਜਨ ਲਾਲ, (1993) 204 ਆਈਟੀਆਰ 361 ਅਤੇ ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਜੈਅੰਤੀਲਾਲ ਪ�ੇਮ ਚੰਦ �ਾਕ, (1995) 211 ਆਈਟੀਆਰ 111, ਪੁ�ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। 2.2 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਦੇ ਤਿਹਤ, ਹਰੇਕ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਿਪਛਲੇ ਸਾਲ ਜ� ਸਾਲ� ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਜ�ਦਾ ਹੈ। 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 2(31) ਦਰਸਾ�ਦੀ ਹੈ ਿਕ 'ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ' ਅਤੇ 'ਇੱਕ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਿਡਆ ਪਿਰਵਾਰ' ਦੋਵ� 'ਿਵਅਕਤੀ' �ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ� ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੱਤ ਹਨ। ਸਮੀਕਰਨ 'ਕੋਈ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ' ਸੈਕ�ਨ 2(7) ਿਵੱਚ ਪਿਰਭਾਿ�ਤ 'ਿਵਅਕਤੀ' ਅਤੇ 'ਮੁਲ�ਕਣ' �ਬਦ� ਨਾਲ� ਛੋਟਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਿਵਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹ� ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਇੱਕ ਮੁਲ�ਕਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਮੁਲ�ਕਣ ਨੂੰ 'ਿਵਅਕਤੀਗਤ' ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹ� ਹੈ। ਇਸ ਤਰ ਧਾਰਾ 64(1) ਿਵੱਚ ਿਵਅਕਤੀ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਆਯਾਤ ਿਵੱਚ ਨਹ� ਲ�ਦਾ। [1196-ਈ-ਐਫ] ਸੰਖੇਪ ਆਕਸਫੋਰਡ ਿਡਕ�ਨਰੀ, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ 2.3 ਇਸ ਤ� ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕ�ਨ 64(1) ਿਕਸੇ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਵਜ� ਕਰਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹ� ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਿਸਰਫ਼ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਿਕ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਇਸ ਿਵਆਿਖਆ ਦਾ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਏਗਾ, ਇਹ ਅਦਾਲਤ 'ਿਵਅਕਤੀਗਤ' �ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ� ਨੂੰ ਿਵਆਿਖਆ ਦੀ ਪ�ਿਕਿਰਆ ਦੁਆਰਾ ਿਵਸਤਾਰ ਨਹ� ਕਰ ਸਕਦੀ ਤ� ਿਕ 'ਿਵਅਕਤੀਗਤ' �ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ� ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਜੋਿੜਆ ਜਾ ਸਕੇ। [1196-ਜੀ; 1197-ਸੀ) 3. ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੰਿਨਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਕਸੇ ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਫਰਮ ਦੇ ਿਹੱਸੇਦਾਰ ਵਜ� ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਿਕਸੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨਹ� ਮੰਿਨਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜ� ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਮਦਨ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਓਮ ਪ�ਕਾ� [ਐਸ.ਐਸ.ਐਮ. ਕਾਦਰੀ, ਜੇ.] ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਜਵ� ਿਕ ਐਕਟ 64 (1) (iii1) ਅਤੇ 19 ਦੀ ਧਾਰਾ 64 (1) (1) ਦੇ ਤਿਹਤ। ਇਸ ਤਰ ਸੈਕ�ਨ ਿਵੱਚ 'ਕੋਈ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ' ਅਤੇ 'ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ' ਸਮੀਕਰਨ 64(1)(1) ਅਤੇ (ii) ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਅਰਥ� ਿਵੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕਰਦੇ ਹਨ। [1197-ਡੀ-ਈ) ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਓਮ ਪ�ਕਾ� (1996) 217 ਆਈਟੀਆਰ 785 ਅਤੇ ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਐਸਐਸ। ਿਕਨਾਮੂਰਤੀ (1982 ਦੇ ਟੀਆਰਸੀ ਨੰਬਰ 6 ਤ� 10), ਨ� ਪੁ�ਟੀ ਕੀਤੀ। ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਸੰਕਾ ਸੰਕਰਾਇਆ (1978) 113 ਆਈਟੀਆਰ 313 (ਏਪੀ); ਿਦਨੁਭਾਈ ਈ�ਵਰਲਾਲ ਪਟੇਲ ਬਨਾਮ ਕੇ.ਡੀ. ਿਦਿਰਤ, (1979) 118 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 122 (ਗੁਜ); ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ, (1980) 121 ਆਈਟੀਆਰ 873 (ਪੀਐਡਐਚ); ਪ�ਯਾਗ ਦਾਸ ਰਾਜਗੜ�ੀਆ ਬਨਾਮ ਸੀਆਈਟੀ, (1982)138 ਆਈਟੀਆਰ 291 (ਡੈਲ) ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲਮ ਬਨਾਮ ਸੀਆਈਟੀ, (1985) 151 ਆਈਟੀਆਰ 172 (ਕ�ਤ) (ਐਫਬੀ), ਮਨਜ਼ੂਰ। ਸਾਹੂ ਗੋਿਵੰਦ ਪ�ਸਾਦ ਬਨਾਮ ਸੀਆਈਟੀ (1983) 144 ਆਈਟੀਆਰ 851 (ਸਾਰੇ) (ਐਫਬੀ), ਮਾਧੋ ਪ�ਸਾਦ ਬਨਾਮ ਸੀਆਈਟੀ, (1978) 112 ਆਈਟੀਆਰ 492 (ਸਾਰੇ); ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਐਸ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, (1984) 147 ਆਈਟੀਆਰ 732 (ਮੈਡ) ਅਤੇ ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਮਨਾਕਰਮ, (1990) 183 ਆਈਟੀਆਰ 382 (ਐਮਪੀ), ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਿਗਆ। ਿਸਵਲ ਅਪੀਲੀ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ: 1983 ਦੀ ਿਸਵਲ ਅਪੀਲ ਨੰਬਰ 4234 ਆਿਦ। ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. ਿਵੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਰਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ 29.10.79 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਆਦੇ� ਤ� 1979 ਦੀ 153 ਨੰ. ਸੀ.ਐਸ.ਵੈਿਦਆਨਾਥਨ, ਵਧੀਕ ਸਾਿਲਸਟਰ ਜਨਰਲ ਹਰੀ� ਐਨ.ਸਾਲਵੇ, ਪੀ.ਸੀ. ਜੈਨ, ਰਣਬੀਰ ਚੰਦਰ, ਐ�ਸ. ਿਦਵੇਦੀ, ਜੀ.ਵੀ. ਰਾਓ, ਐਸ.ਰਾਜੱਪਾ, ਐਸ.ਵਾਸੀਮ ਏ. ਕਾਦਰੀ, ਿ�ਵਰਾਮ, ਜਯੰਤ ਿਤ�ਪਾਠੀ, ਬੀ.ਕੇ. ਪ�ਸਾਦ, ਐਸ.ਐਨ. ਤਰਡੋਲ, ਰਵੀ ਕੁਮਾਰ, ਪੀ.ਵੇਣੂਗੋਪਾਲ, ਪੀ.ਐਸ. ਸੁਧੀਰ ਕੇ.ਜੇ. ਝੋਨ, (�ੀਮਤੀ ਜਾਨਕੀ ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਐਸ. ਸੀ. ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਕੁਮਾਰ ਜੈਨ) (ਐਨ.ਪੀ.), ਐਸ.ਕੇ. ਚੰਦਰ, ਿਵਵੇਕ ਸੂਦ, ਉਮਾ ਦੱਤਾ, ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਮਿਹਤਾ, �ੀਮਤੀ ਐਮ.ਸਾਰਦਾ, �ੰਕਰ ਵੈਿਦਆਿਲੰਗਮ, ਕੇ.ਐਚ. ਨੌਿਬਨ ਿਸੰਘ, ਐਮ.ਐਨ. �ਰਾਫ, ਿਕਨ ਮਹਾਜਨ, (�ੀਮਤੀ ਆਰ. ਦੀਪਮਾਲਾ) ਪੀ.ਐਚ. ਪਾਰੇਖ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਿਸੰਘ ਗੁਪਤਾ ਨ� ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ। ਐ�ਸ.ਐ�ਸ.ਐ�ਮ. ਕਾਦਰੀ, ਜੇ. ਵੱਲ� ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਿਗਆ ਐਸਐਲਪੀ ਿਵੱਚ ਛੁੱਟੀ ਿਦੱਤੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ। (ਗ) ਨੰ.1608/80. Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) Balaji v. ITO (1961) 43 ITR 393 and CITv. Sodra Devi, (1957)32 ITR 615, referred to. 2.1. When a Karta of the Hindu Undivided Family is a partner in a lf 1188 [i 999] 3 S.C.R. SUPREME COURT REPORTS A partnership firm, he has dual capacity; qua the partnership, he fun.ctions in his personal capacity and qua third parties, in his representative capacity. Under the Income Tax Act, when he is· assessed in respect of the income derived by him from the partnership firm as a partner, it is in his representative capacity as .Karta of the Hindu Undivided Family and not as . an individual as such. Therefore, the income of a Karta's spouse/minor child B cannot be included in computation of his total income for that is the income of the Hindu Undivided Family and not bis individual income. Section 64 of the 1961 Act will be attracted only when an assessee's own income is being ass"5sed and not that ofan Hindu Undivided Family. [1195-B-D] C CITv. Bagya/akshmi & Co. (1965}55 ITR 660, L. Hirday Narain v. ITO (1970)78 ITR 26; CIT v. Harbhajan Lal, (1993) 204 ITR 361 and CIT v. Jayantila/ Prem Chand Shah, (1995)211 ITR 111, affirmed. 2.2. Under Section 4 of the 1961 Act, the total income of the previous year or years or every person is charged to tax. Section 2(31) of the 1961 D Act shows that both 'an individual' and 'a Hindu Undivided Family' are, inter a/ia constituents ofthe meaning of the term 'person'. The expression 'any individual' is narrower than the terms 'person' and 'assessee' defined in Section 2(7); an individual is a person but every person need not be an individual. So also an individual may be an assessee but every assessee need E not be an 'individual'. Thus individual in Section 64(l)does not take in .Karta of the Hindu Undivided Family within its import. [1196-E-F] Concise Oxford Dictionary, referred to · 2.3. Moreover, Section 64(1) speaks of the total income of any individual F and the total income of Hindu Undivided Family need not be the total income of the .Karta as an individual. Therefore, merely on the ground that the .Karta or a Hindu UndMded Family will draw an unfair advantage of this interpretation, this Court cannot enlarge the meaning of the term 'individual' by the process of interpretation so as to rope in the Karta within the meaning of the term 'individual'. (1196-G; 1197-C] G 3. Hence, it has to be held that the income in the hands of the Kana of the Hindu Undivided Family as a partner of a partnership firm cannot be treated as income of an individual and, therefore, the income arising to the spouse or minor child of the Karta or the Hindu Undivided Family eannot be included in his income as such under Section 64(1)(1) and (ii) of tli'e 1961 H Act. Thus the expressions ~ -'any individual' and 'such individual' in Section k C.l.T. v. OM PRAKASH [S.S.M. QUADRI, J.] · 1189 64(1)(i) and (ii) are employed in a rutricted sense and do not include a Karta A ofa Hindu Undivided Family. [1197-D-E) CITv. Om Prakash (1996) 217 ITR 785 and C/Tv. S.S. Krishnamoorty (TRC Nos. 6 to 10of1982), affirmed. CITv. San/ca Sanlcaraiah (1\78) 113 ITR 313 (AP); Dinubhai Ishvar/al B Patel v. K.D. Dixit, (1979) 118 ITR 122 (Guj); CITv. Anand Sarup, (1980) 121 ITR 873 (P&H); Prayag Dass Rajgarhia v. CIT, (1982)138 ITR 291 (Del) and Arunachalam v. CIT, (1985) 151ITR172 (Kant) (FB), approved. Sahu Govind Prasad v. CIT (1983) 144 ITR 851 (All) (FB), Madho Prasadv. CIT, (1978)112 ITR 492 (All); C/Tv. S.Balasubramanium, (1984) C 147 ITR 732 (Mad) and CIT v. Mana/cram, (1990) 183 ITR 382 (MP), overruled. CIVIL APPELLATE JURISDICITON : Civil Appeal No. 4.234 of 1983 Etc. Etc. D From the Judgment and Order dated 29 .10. 79 of the Punjab and Haryana High Court in l.T.R. No. 153of1979. Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) बालाजी बनाम आईटीओ (1961) 43 आईटीआर 393 और सीआईटी बनाम सोदरा देवी, (1957)32आईटीआर 615, पर उल्लिखित। 2.1. जब हिंदू अविभाजित परिवार का एक कर्ता एक साझेदारी फर्म में भागीदार होता है, तो वह दोहरी क्षमता है;साझेदारी के लिए, वह अपनी व्यक्तिगत क्षमता में और तीसरे पक्ष के लिए, अपनी प्रतिनिधि क्षमता में कार्य करताहै। आयकर अधिनियम के तहत, जब एक भागीदार के रूप में साझेदारी फर्म से उसके द्वारा प्राप्त आय के संबंध मेंउसका मूल्यांकन किया जाता है, यह हिंदू अविभाजित परिवार के कर्ता के रूप में उनकी प्रतिनिधि क्षमता में है,न कि एक व्यक्ति के रूप में। इसलिए, कर्ता के पति/पत्नी/नाबालिग बच्चे की आय को उसकी कुल आय कीगणना में शामिल नहीं किया जा सकता है क्योंकि वह हिंदू अविभाजित की आय है परिवार न कि व्यक्तिगत आयहै। 1961 अधिनियम की धारा 64 तभी लागू होगी जब एक निर्धारिती की स्वयं की आय का आकलन किया जारहा हो, न कि हिंदू अविभाजित परिवार की। सीआईटी बनाम बग्यालक्ष्मी एंड कंपनी (1965}55 आईटीआर 660, एल हृदय नारायण बनाम आईटीओ(1970)78 आईटीआर 26; सीआईटी बनाम हरभजन लाल, (1993) 204 आईटीआर 361 और सीआईटीबनाम जयंतीलाल प्रेम चंद शाह, (1995) 211 आईटीआर 111, पुष्टि की गई। 2.2. 1961 अधिनियम की धारा 4 के तहत, पिछले वर्ष या वर्षों या प्रत्येक व्यक्ति की कुल आय पर कर लगायाजाता है। 1961 अधिनियम की धारा 2(31) से पता चलता है कि 'एक व्यक्ति' और 'एक हिंदू अविभाजित परिवार' दोनों अन्य बातों के साथ-साथ 'व्यक्ति' शब्द के अर्थ के घटक हैं। अभिव्यक्ति 'कोई भी व्यक्ति' धारा2(7) में परिभाषित 'व्यक्ति' और 'निर्धारिती' शब्दों की तुलना में संकीर्ण है; एक व्यक्ति एक व्यक्ति होता है लेकिनहर व्यक्ति को एक व्यक्ति होना जरूरी नहीं है। इसलिए एक व्यक्ति भी करदाता हो सकता है लेकिन प्रत्येककरदाता को 'व्यक्ति' होना जरूरी नहीं है। इस प्रकार धारा 64(एल) में व्यक्ति अपने आयात में हिंदू अविभाजितपरिवार के कर्ता को शामिल नहीं करता है। तसंक्षिप्त ऑक्सफोर्ड डिक्शनरी, पर उल्लिखि 2.3 इसके अलावा, धारा 64(1) किसी भी व्यक्ति की कुल आय की बात करती है और हिंदू अविभाजित परिवारकी कुल आय को एक व्यक्ति के रूप में कर्ता की कुल आय होने की आवश्यकता नहीं है। इसलिए, केवल इसआधार पर कि कर्ता या हिंदू अविभाजित परिवार इस व्याख्या का अनुचित लाभ उठाएगा, यह न्यायालय व्याख्याकी प्रक्रिया द्वारा 'व्यक्ति' शब्द का अर्थ नहीं बढ़ा सकता है ताकि अर्थ के भीतर कर्ता को शामिल किया जा सके।'व्यक्ति' शब्द का इसलिए, यह माना जाना चाहिए कि एक साझेदारी फर्म के भागीदार के रूप में हिंदू अविभाजित परिवार के कानाके हाथों में आय को किसी व्यक्ति की आय के रूप में नहीं माना जा सकता है और इसलिए, पति या पत्नी यानाबालिग बच्चे को होने वाली आय के रूप में नहीं माना जा सकता है। शीर्षक 1961 अधिनियम की धारा 64(1)(1) और (ii) के तहत कर्ता या हिंदू अविभाजित परिवार को उसकी आय में शामिल नहीं किया जा सकता है।इस प्रकार धारा 64(1)(i) और (ii) में 'कोई भी व्यक्ति' और 'ऐसा व्यक्ति' अभिव्यक्तियाँ अव्यवस्थित अर्थ मेंप्रयुक्त होती हैं और इसमें हिंदू अविभाजित परिवार का कर्ता ए शामिल नहीं है। सीआईटी बनाम. ओम प्रकाश (1996) 217 आईटीआर 785 और सीआईटी बनाम। एस.एस. कृष्णमूर्ति(टीआरसी संख्या 6 से 10ऑफ 1982), ने पुष्टि की। सीआईटी बनाम. संका शंकरैया (1978) 113 आईटीआर 313 (एपी); दीनूभाई ईश्वरलाल पटेल बनाम. के.डी.दीक्षित, (1979) 118 आईटीआर 122 (गुजरात); सीआईटी बनाम. आनंद सरूप, (1980) 121 आईटीआर873 (पी एंड एच); प्रयाग दास राजगढ़िया बनाम. सीआईटी, (1982)138 आईटीआर 291 (डेल) औरअरुणाचलम बनाम। सीआईटी, (1985) 151आईटीआर172 (कांत) (एफबी), अनुमोदित। साहू गोविंद प्रसाद बनाम. सीआईटी (1983) 144 आईटीआर 851 (सभी) (एफबी), माधो प्रसादव।सीआईटी, (1978)112 आईटीआर 492 (सभी); सीआईटी बनाम. एस.बालासुब्रमण्यम, (1984) 147आईटीआर 732 (मैड) और सीआईटी बनाम। मानकराम, (1990) 183 आईटीआर 382 (एमपी), खारिजकर या गया। दि सिविल अपील क्षेत्राधिकार: 1983 के सिविल अपील संख्या 4.234 आदि आदि। पंजाब एवं हरियाणा उच्च न्यायालय के निर्णय और आदेश दिनांक 29.10.79 से एल.टी.आर. 1979 की संख्या153। Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) ਐਸਐਲਪੀ ਿਵੱਚ ਛੁੱਟੀ ਿਦੱਤੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ। (ਗ) ਨੰ.1608/80. ਇਹਨ� ਮਾਮਿਲਆਂ ਿਵੱਚ ਆਮ ਸਵਾਲ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 (ਿਜਵ� ਿਕ ਇਹ 1 ਅਪ�ੈਲ, 1976 ਤ� ਪਿਹਲ� ਖੜ�ਾ ਸੀ) ਦੀ ਧਾਰਾ 64 (1) (1) ਅਤੇ (ii) ਿਵੱਚ "ਿਵਅਕਤੀਗਤ" �ਬਦ ਦੀ ਿਵਆਿਖਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਸ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1999] 3 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਿਮਆਦ ਦੇ ਅਰਥ� ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਈ ਕੋਰਟ� ਦੀ ਿਨਆਂਇਕ ਰਾਏ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨ� ਇਹ ਕੇਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਿਜਨ�� ਨੂੰ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹਨ� ਮਾਮਿਲਆਂ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਸਵਾਲ ਦੀ �ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗਾ 1983 ਦੀ ਿਸਵਲ ਅਪੀਲ ਨੰਬਰ 4234 ਿਵੱਚ ਤੱਥ� ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਿਦਓ ਜੋ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1973-74 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। �ਤਰਦਾਤਾ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਫਰਮ, ਮੈਸਰਜ਼ ਰੌਕਮੈਨ ਸਾਈਕਲ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼, ਲੁਿਧਆਣਾ ਿਵੱਚ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜ� ਇੱਕ ਿਹੱਸੇਦਾਰ ਸੀ। �ਤਰਦਾਤਾ ਦੇ ਦੋ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ, ਇੱਕ ਧੀ, ਿਮਸ ਨੀਰੂ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਕਜ, ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਲਾਭ� ਿਵੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ, ਮੈਸਰਜ਼ ਿਵੱਚ ਵੀ ਭਾਈਵਾਲ ਸਨ। ਮੁੰਜਾਲ ਗੈਸ, ਲੁਿਧਆਣਾ। ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਿਜਸ 'ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ� ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਫਰਮ� ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 64 ਲਾਗੂ ਨਹ� ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ ਨ� ਉਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਿਦੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ ਨਾਬਾਲਗ� ਦੀ �ੇਅਰ ਆਮਦਨ ਨੂੰ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਕੀਤਾ। ਅਪੀਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕਿਮ�ਨਰ ਨ� ਅਪੀਲ ਿਵੱਚ ਮੁਲ�ਕਣ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਹੁਕਮ� ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਿਖਆ। ਅੱਗੇ ਦੀ ਅਪੀਲ 'ਤੇ, ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਪੀਲੀ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ, ਅੰਿਮ�ਤਸਰ ਨ� ਅਪੀਲ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਹੁਕਮ� ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਜਵਾਬਦੇਹ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਿਦੱਤੀ। ਉਸ ਹੁਕਮ ਿਵੱਚ�, ਮਾਲੀਆ ਦੇ ਕਿਹਣ 'ਤੇ, ਆਮਦਨ ਕਰ ਐਕਟ, 1961 ਦੀ ਧਾਰਾ 256(1) ਦੇ ਤਿਹਤ ਹੇਠ ਿਲਖੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਭੇਿਜਆ ਿਗਆ ਸੀ: "ਕੀ ਤੱਥ� ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਥਤੀਆਂ ਿਵੱਚ ਅਪੀਲੀ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਨ� ਕਾਨੂੰਨ ਿਵੱਚ ਇਹ ਮੰਨਣ ਿਵੱਚ ਸਹੀ ਸੀ ਿਕ ਦੋ ਫਰਮ� ਤ� ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੀ ਧਾਰਾ 64 (1) (i) ਅਤੇ (ii) ਦੇ ਤਿਹਤ ਉਸਦੇ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਮੁਲ�ਕਣ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।" ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਰਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਿਡਵੀਜ਼ਨ ਬ�ਚ ਨ� 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1979 ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਰਾਹ� ਆਮਦਨ ਕਰ ਸੰਦਰਭ ਨੰਬਰ 153 ਆਫ਼ 1979 ਿਵੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹ-ਮੁਲ�ਕਣ ਦੇ ਹੱਕ ਿਵੱਚ ਅਤੇ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਿਵਰੁੱਧ ਹ� ਿਵੱਚ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਿਦੱਤਾ। ਉਕਤ ਹੁਕਮ� ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਿਵਰੁੱਧ ਹਾਈਕੋਰਟ ਿਵੱਚ ਇਸ ਮਾਲ ਦੀ ਅਪੀਲ ਹੈ। �ੁਰੂ ਿਵੱਚ, ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਦੋ ਜੱਜ� ਦੀ ਬ�ਚ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਓ.ਆਰ.ਐਸ. ਬਨਾਮ �ੀ ਓਮ ਪ�ਕਾ� ਅਤੇ ਓ.ਆਰ.ਐ�ਸ.. (1996) 217 ਆਈਟੀਆਰ 785, ਨ� ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਪੁ�ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਿਦੱਤਾ। ਪਰ, ਸਮੀਿਖਆ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਹਾਲ�ਿਕ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਿਤੰਨ ਜੱਜ� ਦੇ ਬ�ਚ ਨ� ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਮ�ਨਰ ਆਫ਼ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ, ਮਦੁਰਾਈ ਬਨਾਮ �ੀ ਐਸ.ਐਸ. ਿਕਨਾਮੂਰਤੀ, ਿਡੰਗੀਗੁਲ, [ਟੀਆਰਸੀ ਨੰਬਰ 6 ਤ� 10 ਆਫ਼ 1982] ਿਵੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਿਦੱਤੀ। ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ, ਇਹ ਕੇਸ ਿਤੰਨ ਿਵਦਵਾਨ ਜੱਜ� ਦੇ ਬ�ਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਆਇਆ, ਿਜਨ�� ਨ� ਇਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਕੇਸ� ਨੂੰ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਓਮ ਪ�ਕਾ� [ਐਸ.ਐਸ.ਐਮ. ਕਾਦਰੀ, ਜੇ.] ਵੱਡੇ ਬ�ਚ ਕੋਲ ਭੇਜ ਿਦੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਿਕ ਕੀ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਦੀ ਧਾਰਾ 64 (1) (1) (1) ਿਵਚ "ਿਵਅਕਤੀਗਤ" �ਬਦ ਿਵਚ ਆ�ਦਾ ਹੈ? (ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ '1961 ਐਕਟ' ਵਜ� ਜਾਿਣਆ ਜ�ਦਾ ਹੈ), ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਈ ਕੋਰਟ� ਿਵੱਚ ਿਵਚਾਰ ਵਖਰੇਵ� ਹਨ। ਆਂਧਰਾ ਪ�ਦੇ�, ਗੁਜਰਾਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਰਆਣਾ, ਿਦੱਲੀ, ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ� ਨ� ਇਹ ਿਵਚਾਰ ਿਲਆ ਿਕ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਅਰਥ� ਿਵੱਚ ਨਹ� ਆ�ਦਾ ਹੈ। 1961 ਦਾ ਐਕਟ ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਮਦਰਾਸ, ਮੱਧ ਪ�ਦੇ� ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੀਆਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ� ਨ� ਉਲਟਾ ਿਵਚਾਰ ਿਲਆ। ਅਸ� ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੁਲ�ਕਣ� ਲਈ ਪੇ� ਹੋਏ ਿਸੱਿਖਅਕ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਸੁਿਣਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 64(1) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਿਕ�ਿਕ ਇਹ 1.4.1976 ਤ� ਪਿਹਲ� ਖੜ�ਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ ਪੜ�ਦਾ ਹੈ: "(1) ਿਕਸੇ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਿਸੱਧੇ ਜ� ਅਿਸੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ - (i) ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਿਕਸੇ ਅਿਜਹੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਪਤੀ / ਪਤਨੀ ਦੀ ਮ�ਬਰਿ�ਪ ਤ�, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, (ii) ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਤ� ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਲਾਭ� ਤੱਕ, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) Sahu Govind Prasad v. CIT (1983) 144 ITR 851 (All) (FB), Madho Prasadv. CIT, (1978)112 ITR 492 (All); C/Tv. S.Balasubramanium, (1984) C 147 ITR 732 (Mad) and CIT v. Mana/cram, (1990) 183 ITR 382 (MP), overruled. CIVIL APPELLATE JURISDICITON : Civil Appeal No. 4.234 of 1983 Etc. Etc. D From the Judgment and Order dated 29 .10. 79 of the Punjab and Haryana High Court in l.T.R. No. 153of1979. C.S. Vaidyanathan, Additional Solicitor General, Barish N. Salve, P.C. Jain, Ranbir Chandra, S.K. Dwivedi, G.V. Rao, S.Rajappa, S.Wasim A. Quadri, E Shivram, Jayant Tripathi, B.K. Prasad, S.N. Terdol, Ravi Kumar, P. Venugopa~ P.S. Sudheer K.J. Jhon, (Ms. Janaki Ramachandran, S.C. Patel and Sunil Kumar Jain) (NP), S.K. Chander, Vivek Sood, Uma Datta, Raj Kumar Mehta, Ms. M.Sarada, Shankar Vaidialingam, K.H. Nobin Singh, M.N. Shroff, Krishan Mahajan, (Ms. R.Deepamala) for P.H. Parekh and Balbir Singh Gupta for the appearing parties. F F The Judgment of the Court was delivered by S.S.M. QUADRI, J. Leave is granted in S.L.P.(C) No.1608/80. The common question posed in these cases relates to interpretation of G the term "individual" in Section 64 (1) (i) & (ii) of the Income Tax Act, 1961 (as it stood prior to April 1, 1976). The conflict of judicial opinion of various High Courts with regard to connotation of that term gave rise to these cases, which needs to be resolved by this Court. For appreciating the question involved in these cases, it will suffice to H 1190 SUPREME COURT REPORTS [1999) 3 S.C.R. A [refer to the facts in Civil Appeal No. 4234 ][of ][1983 which pertains to· the ]assessment year 1973-74. The respondent was a partner in the partnership firm, Mis.Rockman Cycle Industries, Ludhiana in his capacity as Karta of the Hindu Undivided Family. Two minor children of the respondent, a daughter, Miss Neeru, and a son, Pankaj, were admitted to the benefits of the partnership. Similarly, they were also partners in another partnership firm, Mis. Munjal B Gases, Ludhiana. The income arising in the hands of minor children was sought to be included in his total income. That was objected to by him on the ground that he was a partner in the firms in the capacity of Karta of the Hindu Undivided Family, so Section 64 of the Income Tax Act did not apply. The Income T~ Officer rejected that contention, included the share income c [of ][the minors ][in ][his total income and assessed him accordingly. The Appellate ]Assistant Commissioner upheld the order of the assessing authority, in appeal. On further appeal, the Income Tax Appellate Tribunal, Amritsar set aside the order of the Appellate Authority taking a contrary view and thus allowed the appeal of the respondent. Out of that order, at the instance of the Revenue, the following question was referred to the High Court under Section 256(1) D of the Income Tax Act, 1961 : "Whether on the facts and in the circumstances of the case the Appellate Tribunal was right in law in holding that the income of the minor children of the assessee from the two firms was not includible in his individual assessment under Section 64 (l) (i) & (ii) of the E IMom(: Tax Act, 1961." Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) साहू गोविंद प्रसाद बनाम. सीआईटी (1983) 144 आईटीआर 851 (सभी) (एफबी), माधो प्रसादव।सीआईटी, (1978)112 आईटीआर 492 (सभी); सीआईटी बनाम. एस.बालासुब्रमण्यम, (1984) 147आईटीआर 732 (मैड) और सीआईटी बनाम। मानकराम, (1990) 183 आईटीआर 382 (एमपी), खारिजकर या गया। दि सिविल अपील क्षेत्राधिकार: 1983 के सिविल अपील संख्या 4.234 आदि आदि। पंजाब एवं हरियाणा उच्च न्यायालय के निर्णय और आदेश दिनांक 29.10.79 से एल.टी.आर. 1979 की संख्या153। सी.एस. वैद्यनाथन, अतिरिक्त सॉलिसिटर जनरल, बारिश एन. साल्वे, पी.सी. जैन, रणबीर चंद्रा, एस.के. द्विवेदी,जी.वी. राव, एस.राजप्पा, एस.वसीम ए. क़ादरी, शिवराम, जयंत त्रिपाठी, बी.के. प्रसाद, एस.एन. टेरडोल, रविकुमार, पी. वेणुगोपा~ पी.एस. सुधीर के.जे. झोन, (सुश्री जानकी रामचन्द्रन, एस.सी. पटेल और सुनील कुमारजैन) (एनपी), एस.के. चंदर, विवेक सूद, उमा दत्ता, राज कुमार मेहता, सुश्री एम. सारदा, शंकर वैद्यलिंगम,के.एच. नोबिन सिंह, एम.एन. श्राफ, कृष्ण महाजन, (सुश्री आर.दीपमाला) पी.एच. के लिए। उपस्थित पक्षों केलिए पारेख और बलबीर सिंह गुप्ता। न्यायालय का निर्णय सुनाया गया, नयायमूर्ति एस.एस.एम. कुआदरी दारा: विशेष अनुमति याचिका (सिविल) संख्या 1608/80 में अनुमति दी गईदी। इन मामलों में उठाया गया सामान्य प्रश्न आयकर अधिनियम, 1961 की धारा 64 (1) (i) और (ii) में "व्यक्ति"शब्द की व्याख्या से संबंधित है (जैसा कि यह 1 अप्रैल, 1976 से पहले था)। उस शब्द के अर्थ के संबंध मेंविभिन्न उच्च न्यायालयों की न्यायिक राय के टकराव ने इन मामलों को जन्म दिया, जिन्हें इस न्यायालय द्वारा हलकरने की आवश्यकता है। इन मामलों में शामिल प्रश्न की सराहना करने के लिए, 1983 की सिविल अपील संख्या 4234 में तथ्यों काउल्लेख करना पर्याप्त होगा जो मूल्यांकन वर्ष 1973-74 से संबंधित है। प्रत्यार्थीहिंदू अविभाजित परिवार के कर्ताके रूप में साझेदारी फर्म, मिस रॉकमैन साइकिल इंडस्ट्रीज, लुधियाना में भागीदार था। प्रत्यार्थीके दो नाबालिगबच्चों, एक बेटी, मिस नीरू और एक बेटे, पंकज को साझेदारी के लाभों में शामिल किया गया। इसी तरह, वे एकअन्य साझेदारी फर्म, मिस मुंजाल गैसेज, लुधियाना में भी भागीदार थे। नाबालिग बच्चों से होने वाली आय कोउनकी कुल आय में शामिल करने की मांग की गई थी। उन्होंने इस आधार पर इसका विरोध किया कि वह हिंदूअविभाजित परिवार के कर्ता की हैसियत से फर्मों में भागीदार थे, इसलिए आयकर अधिनियम की धारा 64 लागूनहीं होती। आयकर अधिकारी ने उस तर्क को खारिज कर दिया, नाबालिगों की शेयर आय को उसकी कुल आयमें शामिल किया और उसके अनुसार उसका मूल्यांकन किया। अपीलीय सहायक आयुक्त ने अपील में मूल्यांकनप्राधिकारी के आदेश को बरकरार रखा। आगे की अपील पर, आयकर अपीलीय न्यायाधिकरण, अमृतसर नेविपरीत दृष्टिकोण अपनाते हुए अपीलीय प्राधिकरण के आदेश को रद्द कर दिया और इस प्रकार प्रत्यार्थीकीअपील की अनुमति दी। उस आदेश में से, राजस्व के कहने पर, निम्नलिखित प्रश्न आयकर अधिनियम, 1961की धारा 256(1) के तहत उच्च न्यायालय को भेजा गया था: "क्या तथ्यों और मामले की परिस्थितियों के आधार पर अपीलीय न्यायाधिकरण यह मानने में सही थाकि दोनों फर्मों से निर्धारिती के नाबालिग बच्चों की आय धारा 64 (एल) (i) के तहत उसके व्यक्तिगतमूल्यांकन में शामिल नहीं थी ) और (ii) आयकर अधिनियम, 1961।" पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय की एक खंडपीठ ने अपने आदेश दिनांक 29 अक्टूबर, 1979 द्वारा 1979के आयकर संदर्भ संख्या 153 में राजस्व के प्रत्यार्थी-निर्धारिती के पक्ष में और विपक्ष में प्रश्न का सकारात्मकउत्तर दिया। उच्च न्यायालय के उक्त आदेश और निर्णय के विरुद्ध राजस्व इस न्यायालय के समक्ष अपील में है।प्रारंभ में, आयकर आयुक्त और अन्य में इस न्यायालय की दो-न्यायाधीशों की पीठ। बनाम। श्री ओम प्रकाश एवं अन्य, (1996) 217 आईटीआर 785, ने उच्च न्यायालय के फैसले की पुष्टि की और अपील खारिज कर दी।लेकिन समीक्षा करने पर, उस निर्णय को रद्द कर दिया गया। हालाँकि, इस बीच, इस न्यायालय की तीन-न्यायाधीशों की पीठ ने आयकर आयुक्त, मदुरै बनाम मामले में इसे मंजूरी दे दी। श्री एस.एस. कृष्णमूर्ति,डिंगीगुल, [1982 की टीआरसी संख्या 6 से 10]। इसके बाद, यह मामला तीन विद्वान न्यायाधीशों की पीठ केसमक्ष सुनवाई के लिए आया, जिन्होंने इसे और अन्य संबंधित मामलों को एक बड़ी पीठ के पास भेज दिया औरइस प्रकार सभी मामले हमारे सामने आए। Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) ਇੱਥੇ, 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 64(1) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਿਕ�ਿਕ ਇਹ 1.4.1976 ਤ� ਪਿਹਲ� ਖੜ�ਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ ਪੜ�ਦਾ ਹੈ: "(1) ਿਕਸੇ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਿਸੱਧੇ ਜ� ਅਿਸੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ - (i) ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਿਕਸੇ ਅਿਜਹੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਪਤੀ / ਪਤਨੀ ਦੀ ਮ�ਬਰਿ�ਪ ਤ�, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, (ii) ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਤ� ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਲਾਭ� ਤੱਕ, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, ਿਵਆਿਖਆ - ਧਾਰਾ (i) ਦੇ ਉਦੇ� ਲਈ, ਕੰਿਪਊਿਟੰਗ ਿਵੱਚ ਿਵਅਕਤੀ ਿਜਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਉਸ ਧਾਰਾ ਿਵੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਆਮਦਨ ਨੂੰ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤੀ ਜ� ਪਤਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਿਜਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ (ਉਸ ਧਾਰਾ ਿਵੱਚ ਦਰਸਾਈ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ, ਧਾਰਾ (ii) ਦੇ ਉਦੇ� ਲਈ, ਿਜੱਥੇ ਮਾਪੇ ਦੋਵ� ਉਸ ਫਰਮ ਦੇ ਮ�ਬਰ ਹਨ ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚਾ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, ਭਾਈਵਾਲੀ ਤ� ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਉਸ ਕਲੇਜ਼ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ (ਉਸ ਕਲੋਜ਼ ਦੀ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ ਸੰਦਰਭੀ ਆਮਦਨ)। ਵੱਡਾ; ਅਤੇ ਿਜੱਥੇ ਅਿਜਹੀ ਕੋਈ ਆਮਦਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਤੀ ਜ� ਪਤਨੀ ਜ� ਮਾਤਾ-ਿਪਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ, ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਿਵੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਿਜਹੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜ� ਮਾਤਾ-ਿਪਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦ� ਤੱਕ ਿਕ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਿਧਕਾਰੀ, ਉਸ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜ� ਮਾਤਾ-ਿਪਤਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਤ� ਬਾਅਦ ਸੰਤੁ�ਟ ਨਹ� ਹੁੰਦਾ, ਿਕ ਅਿਜਹਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।" ਇਹ ਿਵਵਸਥਾ ਐਕਟ ਦੇ ਚੈਪਟਰ V ਿਵੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਹੋਰ ਿਵਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਿਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਪ�ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਕਸੇ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1999] 3 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਿਵੱਚ ਅਿਜਹੀ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨੀ ਿਸੱਧੇ ਜ� ਅਿਸੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (i) ਦੀ ਮ�ਬਰਿ�ਪ ਤ� ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ; ਅਤੇ (ii) ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਤ� ਲੈ ਕੇ ਿਕਸੇ ਫਰਮ ਿਵੱਚ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਲਾਭ� ਤੱਕ, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਅਿਜਹਾ ਿਵਅਕਤੀ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਪੱ�ਟੀਕਰਨ ਿਨਰਦੇ� ਿਦੰਦਾ ਹੈ ਿਕ ਧਾਰਾ (i) ਦੇ ਉਦੇ�� ਲਈ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਆਮਦਨ ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ (ਪਤੀ ਜ� ਪਤਨੀ) ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਿਜਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ, ਪਨ ਿਵੱਚ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਾ (ii) ਦੇ ਉਦੇ� ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਪ�ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ ਿਜੱਥੇ ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੋਵ� ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਮ�ਬਰ ਹਨ ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਚਾ ਵੀ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, ਸਵਾਲ ਿਵੱਚ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਤਾ-ਿਪਤਾ ਦੀ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਜਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਸਵਾਲ ਿਵੱਚ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਿਥਤੀ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦ� ਤੱਕ ਿਕ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਿਧਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜ� ਮਾਤਾ-ਿਪਤਾ ਨੂੰ ਉਿਚਤ ਨ�ਿਟਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਨਹ� ਰੱਖਦਾ। ਇਸ ਉਪਬੰਧ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 ਦੀ ਧਾਰਾ 16(3)(a)(i) ਅਤੇ (ii) ਸੀ ਜੋ 1937 ਦੇ ਐਕਟ IV ਦੁਆਰਾ ਸੋਿਧਆ ਿਗਆ ਸੀ (ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ "1922 ਐਕਟ" ਿਕਹਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ)। ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ, ਸਪੈ�ਲ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇ�ਨ ਸਰਕਲ, ਅਕੋਲਾ ਅਤੇ ਓ.ਆਰ.ਐਸ., (1961) 43 ਆਈਟੀਆਰ 393 ਦੇਿਖਆ ਿਗਆ: "ਪਰ ਇਹ (ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੀ ਸੰਬੰਿਧਤ ਿਵਵਸਥਾ ਿਜਸ ਨ� ਇੱਕ ਰਿਜਸਟਰਡ ਫਰਮ ਦੇ ਹਰੇਕ ਿਹੱਸੇਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੇ ਿਹੱਸੇ ਵਜ� ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਆਮਦਨ ਿਵੱਚ ਿਹੱਸਾ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ) ਨ� ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਿਦ�ਾ ਿਵੱਚ ਟੈਕਸ ਤ� ਬਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ�ਭਾਵੀ ਹ�ਡਲ ਿਦੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਤੀ ਜ� ਿਪਤਾ ਨਾਮਾਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜ� ਆਪਣੇ ਨਾਬਾਲਗ ਪੁੱਤਰ� ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ�ਝੇਦਾਰੀ ਿਵੱਚ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤ� ਜੋ ਟੈਕਸ ਦੇ ਬੋਝ ਿਵੱਚ, ਲੋਕ� ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਬੋਝ ਿਵੱਚ ਘੱਟ ਿਗਣਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤ� ਿਕਸੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸਯੋਗ ਆਮਦਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜ� ਘੱਟ ਮੁ�ਕਲ ਸਲੈਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਉਪਕਰਨ ਇੱਕ ਮੁਲ�ਕਣ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਿਖਅਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ�ਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸੇ ਸਮ� ਆਮਦਨ ਕਰ ਤ� ਬਚਣ ਲਈ ਜੋ ਉਹ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੁੰਦਾ। ਸੈਕ�ਨ 16(3)(a)(i) ਅਤੇ (ii) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ/ਜ� ਨਾਬਾਲਗ ਬੱਿਚਆਂ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਹਤ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਟੈਕਸ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਿਧਆਨ ਿਦੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਕ ਉਸ ਕੇਸ ਿਵੱਚ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ� ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜ� ਉਕਤ ਿਵਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹ� ਬਣਾਇਆ। ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਆਯਾਤ "1922 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 16(3)(a) ਿਵੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਿਵਅਕਤੀ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ, ਮੱਧ ਪ�ਦੇ� ਅਤੇ ਭੋਪਾਲ ਬਨਾਮ ਸੋਦਰਾ ਦੇਵੀ (1957) 32 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 615 ਿਵੱਚ ਇਸ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਓਮ ਪ�ਕਾ� [ਐਸ.ਐਸ.ਐਮ. ਕਾਦਰੀ, ਜੇ.] Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) "Whether on the facts and in the circumstances of the case the Appellate Tribunal was right in law in holding that the income of the minor children of the assessee from the two firms was not includible in his individual assessment under Section 64 (l) (i) & (ii) of the E IMom(: Tax Act, 1961." A Division Bencb of the High Court of Punjab & Haryana answered the question in the affirmative, in favour of the respondent-assessee and against the Revenue in Income Tax Reference No.153 of 1979 by its order dated F [October 29, 1979. Against the said order and judgment ][of ][the High Court, the ]Revenue is in appeal before this Court. Initially, a two-Judge Bench of this Court in Commissioner of Income-Tax & Ors. v. Shri Om Prakash & Ors., (1996) 217 ITR 785, confirmed the judgment of the High Court and dismissed the appeal. Bu~ on review, that judgment was set aside. However, in the meanwhile, a three-Judge Bench of this Court approved it in Commissioner G of Income-Tax, Madurai v. Shri S.S. Krishnamoorthy, Dingigul, [TRC Nos.6 to 10 of 1982]. Thereafter, this case came up for hearing before a bench of three learned Judges who referred it and other connected cases to a larger Bench and thus all the cases have come up before us. On the question whether a Karta of the Hindu Undivided Family falls H in the term "individual" in Section 64 (1) (i) & (ii) of the Income-tax Act, 1961 I-~ ~ ~ I< t ' ,_ I I " - r ; ' 1191 C.I.T. v. OM PRAKASH [S.S.M. QUADRI, J.] (hereinafter referred to as 'the 1961 Act'), there is divergence of opinion in A various High Courts. The High Courts of Andhra Pradesh, Gujarat, Punjab & Haryana, Delhi, Kamataka, Kerala, and Rajasthan took the view that the Karta of the Hindu Undivided Family did not fall within the meaning of the expression "individual" in Section 64(1) (i) & (ii) of the 1961 Act. The High Courts of Allahabad, Madras, Madhya Pradesh and Orissa took the contrary view. B We have. heard learned counsel appearing for the Revenue and assessees. Here, it is useful to refer to Section 64( l) of the 1961 Act, as it stood prior to 1.4.1976. It read thus : C "(l) In computing the total income of any individual, there shall be included all such income as arises directly or indirectly - (i) to the spouse of such individual from the membership of the spouse in a firm carrying on a business in which such individual D is a partner; (it) to a minor child of such individual from the admission of the · minor to the benefits of partnership in a firm in which such individual is a partner; Explanation - For the purpose of clause (i), the individual in computing E whose total income the income referred to in that clause is to be included shall be the husband or wife whose total income (excluding the income referred to in that clause) is greater; and, for the purpose of clause (ii), where both the parents are members of the firm in which the minor child is a partner, the income of the minor child from the partnership shall be included in the income of that parent whose total F income (excluding the income referred to in that clause) is greater; and where any such income is once included in the total income of either spouse or parent, any such income arising in any succeeding year shall not be included in the total income of the other spouse or parent unless the Income-tax Officer is satisfied, after giving that spouse or G parenf an opportunity of being heard, that it is necessary so to do." This provision occurs in Chapter V of the Act which deals with income of other persons included in assessee's total income. It provides that in computing the total income of any individual all such income arising directly or indirectly (i) to the spouse of such individual from the membership of the H 1192 SUPREME COURT REPORTS [1999] 3 S.C.R. Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) अन्य, (1996) 217 आईटीआर 785, ने उच्च न्यायालय के फैसले की पुष्टि की और अपील खारिज कर दी।लेकिन समीक्षा करने पर, उस निर्णय को रद्द कर दिया गया। हालाँकि, इस बीच, इस न्यायालय की तीन-न्यायाधीशों की पीठ ने आयकर आयुक्त, मदुरै बनाम मामले में इसे मंजूरी दे दी। श्री एस.एस. कृष्णमूर्ति,डिंगीगुल, [1982 की टीआरसी संख्या 6 से 10]। इसके बाद, यह मामला तीन विद्वान न्यायाधीशों की पीठ केसमक्ष सुनवाई के लिए आया, जिन्होंने इसे और अन्य संबंधित मामलों को एक बड़ी पीठ के पास भेज दिया औरइस प्रकार सभी मामले हमारे सामने आए। इस सवाल पर कि क्या हिंदू अविभाजित परिवार का कर्ता आयकर अधिनियम, 1961 (इसके बाद '1961अधिनियम' के रूप में संदर्भित) की धारा 64 (1) (i) और (ii) में "व्यक्तिगत" शब्द के अंतर्गत आता है। ,विभिन्न उच्च न्यायालयों में राय में भिन्नता है। आंध्र प्रदेश, गुजरात, पंजाब और हरियाणा, दिल्ली, कामताका, केरलऔर राजस्थान के उच्च न्यायालयों ने यह विचार किया कि हिंदू अविभाजित परिवार का कर्ता धारा 64(1) में"व्यक्तिगत" अभिव्यक्ति के अर्थ में नहीं आता है। (i) और (ii) 1961 अधिनियम के। इलाहाबाद, मद्रास, मध्यप्रदेश और उड़ीसा के उच्च न्यायालयों ने इसके विपरीत दृष्टिकोण अपनाया। हमने राजस्व और निर्धारितियों की ओर से उपस्थित विद्वान वकील को सुना है। यहां, 1961 अधिनियम की धारा 64(1) का उल्लेख करना उपयोगी है, क्योंकि यह 1.4.1976 से पहले थी।इसे इस प्रकार पढ़ा जाता है: "किसी भी व्यक्ति की कुल आय की गणना में, प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से उत्पन्न होने वाली सभी आयशामिल की जाएंगी – i.ऐसे व्यक्ति के पति या पत्नी को व्यवसाय करने वाली फर्म में पति या पत्नी की सदस्यता से।ऐसा कौन सा व्यक्ति भागीदार है; ii.ऐसे व्यक्ति के नाबालिग बच्चे को नाबालिग के प्रवेश से लेकर उस फर्म में साझेदारी के लाभ तक,जिसमें ऐसा व्यक्ति भागीदार है; स्पष्टीकरण - खंड (i) के प्रयोजन के लिए, जिस व्यक्ति की कुल आय की गणना में उस खंड में निर्दिष्टआय को शामिल किया जाना है, वह पति या पत्नी होगा जिसकी कुल आय (उस खंड में निर्दिष्ट आयको छोड़कर) अधिक है ; और, खंड (ii) के प्रयोजन के लिए, जहां माता-पिता दोनों उस फर्म केसदस्य हैं जिसमें नाबालिग बच्चा भागीदार है, साझेदारी से नाबालिग बच्चे की आय उस माता-पिता कीआय में शामिल की जाएगी जिनकी कुल आय (उस खंड में निर्दिष्ट आय को छोड़कर) अधिक है; औरजहां ऐसी किसी भी आय को एक बार पति-पत्नी या माता-पिता की कुल आय में शामिल किया जाताहै, किसी भी अगले वर्ष में उत्पन्न होने वाली ऐसी किसी भी आय को दूसरे पति-पत्नी या माता-पिताकी कुल आय में तब तक शामिल नहीं किया जाएगा जब तक कि आयकर अधिकारी संतुष्ट न हो जाए।पति या पत्नी या माता-पिता को सुनवाई का अवसर देना, कि ऐसा करना आवश्यक है।" यह प्रावधान अधिनियम के अध्याय V में होता है जो निर्धारिती की कुल आय में शामिल अन्य व्यक्तियों की आयसे संबंधित है। यह कुल आय की गणना करने में प्रदान करता है किसी भी व्यक्ति की प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप सेउत्पन्न होने वाली ऐसी सभी आय (i) किसी फर्म में पति या पत्नी की सदस्यता से ऐसे व्यक्ति के पति या पत्नीको; और (ii) ऐसे व्यक्ति के नाबालिग बच्चे को नाबालिग के प्रवेश से होने वाले लाभ किसी फर्म में साझेदारी,जिसमें ऐसा व्यक्ति भागीदार है, को ऐसे व्यक्ति की कुल आय की गणना में शामिल किया जाएगा। स्पष्टीकरणनिर्देश देता है कि खंड (i) के प्रयोजनों के लिए पति या पत्नी की साझेदारी आय को पति या पत्नी की आय मेंशामिल किया जाएगा ऐसे व्यक्ति (पति या पत्नी) की, जिसकी कुल आय, प्रश्नगत आय को छोड़कर, अधिक है।इसलिए खंड (ii) के प्रयोजन के लिए भी यह प्रावधान है कि जहां ऐसे व्यक्ति और पति/पत्नी दोनों उससाझेदारी के सदस्य हैं जिसमें नाबालिग बच्चा भी भागीदार है, तो विचाराधीन आय को उस माता-पिता की आयमें शामिल किया जाना चाहिए जिनकी कुल आय प्रश्नगत आय को छोड़कर आय, अधिक है। यही स्थिति अगले वर्ष पर भी लागू होगी जब तक कि आयकर अधिकारी पति या पत्नी या माता-पिता को उचितनोटिस के बाद अन्यथा न रखे। इस प्रावधान का अग्रदूत आयकर अधिनियम, 1922 (इसके बाद '1922अधिनियम' के रूप में संदर्भित) की धारा 16(3)(ए)(i) और (ii) था, जिसे 1937 के अधिनियम IV द्वारासंशोधित किया गया था। 1922 अधिनियम के उक्त प्रावधान की संवैधानिक वैधता, बालाजी बनाम में इसन्यायालय की एक संविधान पीठ। आयकर अधिकारी, विशेष जांच मंडल, अकोला एवं अन्य, (1961) 43आईटीआर 393 देखा गया: Case: COMMISSIONER OF INCOME TAX, LUDHIANA versus OM PRAKASH [[1999] 3 S.C.R. 1186] (1999) यही स्थिति अगले वर्ष पर भी लागू होगी जब तक कि आयकर अधिकारी पति या पत्नी या माता-पिता को उचितनोटिस के बाद अन्यथा न रखे। इस प्रावधान का अग्रदूत आयकर अधिनियम, 1922 (इसके बाद '1922अधिनियम' के रूप में