Mahadeo Prasad Bais (Dead} v. Income-Tax Officer 'A' Ward, Gorakhpur And Atjr

Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) -r ""\ I ---J MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} . .c\ v. l INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND AtJR. SEPTEMBER 12, 1991 B [S. RANGANATHAN, V. RAMASWAMI AND N.D. OJHA, JJ.] Income Tax Act, 1961-Sections 148, 150 and 297(2)(d)(ii)--Reas-sessment--Limitati01r-Removal of bar of limitation-When arises. The appellant (since deceased) was being assessed as the Karta of the Hindu Undivided Family consisting of himself, his mother, his wife c and three sons until the assessment years 1948-49. For the assessment year 1949-50 and subsequent years upto i961-62 he filed a return in his individual capacity claiming that there had been a total partition of the family and that he was assessable in respect of the income from the properties of the family that fell to his share on partition; in the D alternative he claimed partial partition. Both of his -claims having been negatived, the entire income was assessed in the hands of the Hindu Undivided Family and the returns filed by the appellant in his individual capacity were finalised on-the footing that there was no income assessable in his individual capacity. The Hindu Undivided Family went up in appeals and ultimately the Tribunal accepted the claim of partial partition E in rtspect of some of the properties. The conclusion of the Tribunal was affirmed by the High Court, with the result that the income from some of the erstwhile family properties stood excluded from the assessment of the Hindu Undivided Family and bec;ame liable to be included in the hands of the appellant. The original assessments made on the appellant as an individual for the assessment upto 1961-62 had been completed under the F Income-tax Act, 1922 and in these assessments no income from the etstwhile joint family properties had been included as the Income Tax Officer was of the view, as in 1949- 50, that it was assessable in the hands of the family. There were no proceedings initiated or pending under Section 34 of the 1922 Act in respect of these assessment years as on 1.4.1962, when the 1922 Act was repealed by the 1962 Act. The Income Tax Officer G therefore, served a notice for reassessment on the appellant, invoking the provisions of Section 297(2)(d)(ii) of the Act. The appellant resisted the reassessment proceedings on the ground that notice was barred by limitation while the department contended that the reassessment proceedings in this case were saved by the provisions of Section 150(1) of the 1961 Act. The High Court accepted tile contention of the department. H H 10 SUPREME COURT REPORTS [1991) SUfP. 1 S. C. R • A Dismissing the assessee's appeal, this Court, HELD : The provisions of Section 150(1) have been specially made applicable and operative in respect of a notice under section 148 issued in pursuance of Section 297(2)(d)(ii). The application of the provisions of Section 297(2)(d)(ii) gives rise to two sets of situations to one of which the B language of Section 150(1) would squarely apply. Section 150(1) will operate to lift the time bar in cases where the reassessment is initiated under section 148 to give effect to an order passed under the 1961 Act. Section 297(2) is a provision enacted with a view to provide for continuity of proceedings in the context of repeal of one Act by a fresh one broadly C containing analogous provisions and the transitory provisions should as far as possible, be construed so as to affect such continuity and not so as to create a lacuna. It will therefore be appropriate to so read the words of section 297(2)(d)(ii) as to permit the applicability of section 150 (or section 153) with the necessary modifications. (18 G, 19A-B, D-E] D Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) ਮਹਾਦੇਓ ਪ�ਸਾਦ ਬੈਸ (ਿਮ�ਤਕ) ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ 'ਏ' ਵਾਰਡ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤੰਬਰ 12, 1991 [ਸ. ਰੰਗਨਾਥਨ, ਵੀ. ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਐਨ.ਡੀ. ਓਝਾ, ਜੇਜੇ.] ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961-ਸੈਕ�ਨ 148, 150 ਅਤੇ 297(2)(ਡੀ)(ii) ਰੀਅਸ-ਸੈਸਮ�ਟ ਸੀਮਾ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਬਾਰ ।ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਜਦ� ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1948-49 ਤੱਕ ਅਪੀਲਕਰਤਾ (ਿਮ�ਤਕ) ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜ� ਕੀਤਾ ਜਾ ਿਰਹਾ ਸੀ, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਉਹ ਖੁਦ, ਉਸਦੀ ਮ�, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਿਤੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1949-50 ਅਤੇ ਉਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਦੇ 1961-62 ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਲ� ਲਈ ਉਸਨ� ਆਪਣੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਿਰਟਰਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਿਕ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦ� ਤ� ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਮੁਲ�ਕਣਯੋਗ ਸੀ ਜੋ ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਿਹੱਸੇ ਿਵੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ; ਬਦਲ ਿਵੱਚ ਉਸਨ� ਅੰ�ਕ ਵੰਡ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਦੋਵ� ਦਾਅਿਵਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ, ਸਮੁੱਚੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਿਰਟਰਨ� ਨੂੰ ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਅੰਿਤਮ ਰੂਪ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ ਉਸਦੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਕੋਈ ਆਮਦਨ ਮੁਲ�ਕਣਯੋਗ ਨਹ� ਸੀ। ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਨ� ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਿਵੱਚ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਨ� ਕੁਝ ਜਾਇਦਾਦ� ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਅੰ�ਕ ਵੰਡ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਦੇ ਿਸੱਟੇ ਦੀ ਪੁ�ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਿਕ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿਰਵਾਰਕ ਸੰਪਤੀਆਂ ਤ� ਆਮਦਨ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਤ� ਬਾਹਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। 1961-62 ਤੱਕ ਮੁਲ�ਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀ ਵਜ� ਅਪੀਲਕਰਤਾ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਮੁਲ�ਕਣ� ਨੂੰ ਆਮਦਨ-ਕਰ ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਤਿਹਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨ� ਮੁਲ�ਕਣ� ਿਵੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪਿਰਵਾਰਕ ਸੰਪਤੀਆਂ ਤ� ਕੋਈ ਆਮਦਨ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਿਕ�ਿਕ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਿਧਕਾਰੀ ਦਾ ਿਵਚਾਰ ਸੀ, ਿਜਵ� ਿਕ 1949-50 ਿਵੱਚ, ਇਹ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਸੀ।ਇਹਨ� ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ� ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ 1.4.1962 ਤੱਕ 1922 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 34 ਦੇ ਤਿਹਤ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ । ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਜ� ਲੰਿਬਤ ਨਹ� ਸੀ, ਜਦ� 1922 ਦੇ ਐਕਟ ਨੂੰ 1962 ਦੇ ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀਅਫਸਰ ਨ� ਇਸ ਲਈ, ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 297(2) (ਡੀ) (ii) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਲਈ ਨ�ਿਟਸ ਿਦੱਤਾ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ� ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਿਵਰੋਧ ਕੀਤਾ ਿਕ ਨ�ਿਟਸ ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰੋਿਕਆ ਿਗਆ ਸੀ ਜਦ� ਿਕ ਿਵਭਾਗ ਨ� ਦਲੀਲ ਿਦੱਤੀ ਿਕ ਇਸ ਕੇਸ ਿਵੱਚ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 150(1) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਿਖਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ।ਿਵਭਾਗ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] ਸਮਰਥਨ 1 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਨ�, ਆਯੋਜਤ: ਧਾਰਾ 297(2)( ਡੀ)(ii) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਿਵੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧਾਰਾ 148 ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਨ�ਿਟਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਧਾਰਾ 150(1) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਿਵ�ੇ� ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਅਤੇ ਕਾਰਜ�ੀਲ ਬਣਾਇਆ ਿਗਆ ਹੈ। ਧਾਰਾ 297(2) (ਡੀ) (ii) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਦੀ ਵਰਤ� ਸਿਥਤੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੈ�ਟ� ਨੂੰ ਜਨਮ ਿਦੰਦੀ ਹੈ ਿਜਨ�� ਿਵੱਚ� ਇੱਕ ਧਾਰਾ 150(1) ਦੀ ।ਭਾ�ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ ਧਾਰਾ 150(1) ਉਹਨ� ਮਾਮਿਲਆਂ ਿਵੱਚ ਸਮ� ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ ਿਜੱਥੇ 1961 ਐਕਟ ਦੇ ਤਿਹਤ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਦੇ� ਨੂੰ ਪ�ਭਾਵੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਤਿਹਤ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ �ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ। ਸੈਕ�ਨ 297(2) ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਿਨਰੰਤਰਤਾ ਪ�ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਿਦਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਿਵਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਿਵਵਸਥਾਵ� �ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਿਜੱਥ� ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ, ਇਸ ਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਿਕ ਅਿਜਹੀ ਿਨਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ�ਭਾਿਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਨਾ ਿਕ ਕੋਈ ਕਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਸੈਕ�ਨ 297(2)( ਡੀ)(ii) ਦੇ �ਬਦ� ਨੂੰ ਪੜ�ਨਾ ਉਿਚਤ ਹੋਵੇਗਾ ਿਕ�ਿਕ ਧਾਰਾ 150 (ਜ� ਸੈਕ�ਨ 153) ਨੂੰ ਲੋੜ�ਦੀਆਂ ਸੋਧ� ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਿਦੱਤੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ। [18 ਜੀ, 19 ਏ-ਬੀ, ਡੀ-ਈ] ਸੈਕ�ਨ 297(2)(ਡੀ)(ii) ਦੇ ਅੰਤਮ �ਬਦ� ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਿਜੱਥੇ ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਧਾਰਾ 149 ਅਤੇ 150 ਦੀਆਂ ਛੋਟ� ਅਤੇ ਸੀਮਾਵ� ਦੇ ਅਧੀਨ, ਐਕਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਬੰਧ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣਗੇ: ਭਾਵ, ਉਸੇ ਤਰ ਿਜਵ� ਿਕ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਧੀਨ ਇਹਨ� ਪ�ਿਕਿਰਆਵ� ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ।'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਗੇ ਿਕ�ਿਕ ਅਪੀਲ 'ਤੇ ਹੁਕਮ� ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸੰ�ੋਧਨ ਜ� ਸੰਦਰਭ ਇੱਕ ਸਮ� ਸੀਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹ� ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸੇ ਤਰ ਧਾਰਾ 149 ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ�ੀ ਗਈ ਧਾਰਾ 297(2)( ਡੀ)(ii) ਦੇ ਤਿਹਤ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਧਾਰਾ 150(2) ਿਵੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੱਦ ਤੱਕ ਿਕਸੇ ਵੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹ� ਹੋਵੇਗੀ। [19 ਈ-ਐਫ] Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) क. .वी आय-करअधिकारी'ए' आदेश, गोरखपुरऔरए. एन. आर. 12 सितंबर, 1991 [ एस. रंगनाथन, वी. रामास्वामीऔरएन. डी. ओझा, जे. जे.] -आयकरअधिनियम, 1961-धारा148,150 और297 (2) (डी) (ii) कारणनिर्धारणसीमासीमाकीसीमाकोहटानाजबउत्पन्नहोताहै। अपीलार्थी(मृतकहोनेकेकारण) कामूल्यांकनकर्त्ताकेरूपमेंकियाजारहाथा आप। हिंदूअविभाजितपरिवारजिसमेंस्वयं, उनकीमाँ, उनकीपत्नियाँऔरतीनबेटेशामिलहैं, निर्धारणवर्ष1948-49 तक।1949-50 1961-62 निर्धारणवर्षऔरउसकेबादकेवर्षोंकेलिएतकउन्होंनेअपनीव्यक्तिगतक्षमतामेंयहदावाकरतेहुएएकविवरणीदाखिलकीकिपरिवारकाकुलविभाजनहुआथाऔरविभाजनपरउनकेहिस्सेमेंआनेवालीपरिवारकीसंपत्तियोंसेहोनेवालीआयकेसंबंधमेंउनकाआकलनकियाजासकताथा। वैकल्पिकरूपसेउन्होंनेआंशिकविभाजनकादावाकिया।उनकेदोनोंदावोंकोनकारदियागयाथा, पूरीआयकाआकलनहिंदूअविभाजितपरिवारकेहाथोंमेंकियागयाथाऔरअपीलार्थीद्वाराव्यक्तिगतरूपसेदाखिलकिएगएविवरणी क्षमताकोइसआधारपरअंतिमरूपदियागयाकिउनकीव्यक्तिगतक्षमतामेंकोईआयआकलनयोग्यनहींथी।हिंदूअविभाजितपरिवारऊपरचलागया अपीलऔरअंततःन्यायाधिकरणनेकुछसंपत्तियोंकेसंबंधमेंआंशिकविभाजनईकेदावेकोस्वीकारकरलिया।न्यायाधिकरणकेनिष्कर्षकीउच्चन्यायालयद्वारापुष्टिकीगईथी, जिसकेपरिणामस्वरूप1 पूर्र्तीपारिवारिकसंपत्तियोंमें!सेकुछकीआयकोमूल्यांकनसेबाहररखागयाथाहिंदूअविभाजितपरिवारऔरअपीलार्थीकेहाथोंमेंशामिलहोनेके1 . . . लिएउत्तरदायीहोगया।तककेनिर्धारणकेलिएएकव्यक्तिकेरूपमेंअपीलार्थीपरकिएगएमूलआकलनएफटीजे-आयकरअधिनियम, 1922 केतहतपूरेकिएगएथेऔरइनआकलनोंमेंपूर्र्तीसंयुक्तपारिवारिकसंपत्तियोंसेकोईआयशामिलनहींकीगईथीक्योंकिआयकरअधिकारीकाविचारथाकियहपरिवारकेहाथोंमेंआकलनयोग्यथा।इननिर्धारणवर्षोंकेसंबंधमें1922 केअधिनियमकीधारा34 केतहतकोईकार्यवाहीशुरूयालंबितनहींथी, जब1922 के1962 297अधिनियमकोकेअधिनियमद्वारानिरस्तकियागयाथा।इसलिएआयकरअधिकारीजीनेअधिनियमकीधारा(2) (डी) (ii) केप्रावधानोंकोलागूकरतेहुएअपीलार्थीकोपुनर्मूल्यांकनकेलिएएकनोटिसदिया।अपीलार्थीनेइसआधारपरपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीकाविरोधकियाकिनोटिसद्वारावर्जितकियागयाथा सीमाजबकिविभागनेतर्कदियाकिइसमामलेमेंपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीकोधारा150 (1) केप्रावधानोंद्वाराबचायागयाथा 1961 .काअधिनियम।उच्चन्यायालयनेविभागकेतर्ककोस्वीकारकरलिया।एच 9 मैंअदालतकीरिपोर्ट[1991] कासमर्थनकरताहूँ।1 एससीआर। 10 निर्धारितीकीअपीलकोखारिजकरतेहुए, यहन्यायालय, .वाई अवधारितधारा150 (1) केप्रावधानविशेषषरूपसेबनाएगएहैं। 148 मेंजारीधाराकेतहतएकनोटिसकेसंबंधमेंलागूऔरप्रभावी धारा297 (2) (घ) (ii) काअनुसरण।केप्रावधानोंकाअनुप्रयोग धारा297 (2) (डी) (ii) स्थितियोंकेदोसमूहोंकोजन्मदेतीहैजिनमेंसेएक धारा150 (1) कीबीभाषापूरीतरहसेलागूहोगी।धारा150 (1) उनमामलोंमेंसमयसीमाकोहटानेकेलिएकामकरेगीजहांपुनर्मूल्यांकनशुरूकियागयाहै। 1961 148 केअधिनियमकेतहतपारितआदेशकोप्रभावीबनानेकेलिएधाराकेतहत। धारा297 (2) निरंतरताप्रदानकरनेकीदृष्टिसेअधिनियमितएकप्रावधानहै। मोटेतौरपरएकनएअधिनियमद्वाराएकअधिनियमकेनिरसनकेसंदर्भमेंकार्यवाही सीजिसमेंसमरूपप्रावधानऔरअस्थायीप्रावधानहोनेचाहिए $ जहाँतकसंभवहो, यहइसतरहसेसमझाजाएकिइसतरहकीनिरंतरताकोप्रभावितकियाजाए, नकिइसतरहसेकिएककमीपैदाकरें।इसलिएइनशब्दोंकोपढ़नाउचितहोगा। धारा157 (2) (घ) (ii) धारा150 (या --धारा153) आवश्यकसंशोधनोंकेसाथ।[ 18 जी, 19 एबी, डीई] .डी धारा297 (2) (डी) (ii) केअंतिमशब्दोंकोइसअर्थमेंपढ़ाजानाचाहिएकि जहाँधारा148 केअधीनकार्यवाहियाँप्रारंभकीगईं, धारा149 और150 कीछूटऔरसीमाएं, अधिनियमकेसभीप्रावधानतदनुसारलागूहोंगेःअर्थात्, उसीतरीकेसेजोवेसामान्यरूपसेइनकेतहतशुरूकीगईकार्यवाहियोंकेमामलेमेंलागूहोंगे। ईप्रावधान।चूंकिअपील, संशोधनयासंदर्भपरआदेशोंकोप्रभावीबनानेकेलिएइसप्रकारशुरूकीगईपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीएकसमयसीमाकेअधीननहींहोगी, इसलिएधारा149 केसाथपठितधारा297 (2) (डी) (ii) केतहतशुरू-कीगईकार्यवाहीभीधारा150 (2) मेंउल्लिखितसीमाकेअलावाकिसीभीसीमाकेअधीननहींहोगी।[ 19 ईएफ] च आयकरअधिकारीबनाम.पूर्वीकोयलाकंपनी।लिमिटेड, (1975) 101 आई. टी. आर. 477; आयकरआयुक्तv.कमलापतमोतीलाल, (1977) 110 आई. टी. आर. 769; अंबाजीट्रेडर्सबनामआयकरअधिकारी, (1976) 105 आई. टी. आर. 273; आयकरआयुक्तv.टी. पी. असरानी, (1980) 122 आई. टी. आर. 735; जैनवी।महेंद्र, (1972) 83 आई. टी. आर. 104; गोविंददासबनाम।आयकरअधिकारी, (1976) 103 आई. टी. आर. 123; सेठगुजरमलमोदीबनाम।आयकरआयुक्त, (1972) 84 आई. टी. आर. जी. 261; तीसराआयकरअधिकारीबनाम।दामोदरभट, (1969) 71 आई. टी. आर. 806; जैनब्रदर्स।वी.भारतसंघ, (1970) 77 आई. टी. आर. 107, संदर्भित। :. 1934सिविलअपीलीयक्षेत्राधिकारसिविलअपीलसं एच. 21.12.1977 इलाहाबादमहादेवप्रसादबनामकेदिनांकितनिर्णयऔरआदेशसे। आई. टी. ओ. गोराखपुर[रंगनाथन, जे.] 11 Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) :. 1934सिविलअपीलीयक्षेत्राधिकारसिविलअपीलसं एच. 21.12.1977 इलाहाबादमहादेवप्रसादबनामकेदिनांकितनिर्णयऔरआदेशसे। आई. टी. ओ. गोराखपुर[रंगनाथन, जे.] 11 1977 . 227।सिविलविविधमेंउच्चन्यायालय।कीरिटयाचिकासं क. अपीलार्थीकीओरसेसुश्रीरचनागुप्ता। . . . . उत्तरदाताओंकेलिएएससीमनचंदाऔरकेपीभटनागर। न्यायालयकानिर्णयइसकेद्वारादियागयाथा रंगनाथन, जे. आय-करअधिनियम, 1961 नेभारतीयआय-करअधिनियम, 1922 कास्थानलेलिया।पहलेकेअधिनियमकोनिरस्तकरनेकेलिएपरिवर्तनकोसुविधाजनकबनानेकेलिएसंक्रमणकालीनप्रावधानोंकोलागूकरनेकीआवश्यकताथी 1962-63 ऊपर।शायदसबसेसरलतरीकायहथाकिनयाअधिनियममूल्यांकनवर्षऔरउसकेबादकीसभीकार्यवाहीपरलागूहोगा।हालाँकि, विधायिकानेएकअधिकजटिलप्रक्रियाविकसितकी।जबकिनएअधिनियमकीधारा297 (1) ने--घोषषणाकीकिभारतीयआयकरअधिनियम, 1922 नएअधिनियमद्वारानिरस्तकरदियागयाथा, उपरोक्तधाराकीउपधारा(2) नेखंड(ए) से(एम) मेंविस्तृतऔरसावधानीपूर्वकप्रावधानकिएकिक्यानयाअधिनियमयापुरानाअधिनियमउसमेंनिपटीगईविभिन्नस्थितियोंमेंशासनकरेगा।इनप्रावधानोंनेबहुतसारेमुकदमेबाजीडीकोजन्मदियाहैऔरइसअपीलमेंविवादभीऐसेहीएकप्रावधानसेउत्पन्नहोताहै।हमयहाँपुनर्मूल्यांकनकेलिएकार्यवाहीकेदायरेसेचिंतितहैं।1962-63 1961 सेपहलेकेनिर्धारणवर्षोंकेसंबंधमेंऔरहमारेसामनेप्रश्नकाउत्तरकेअधिनियमकीनिम्नलिखितदोधाराओंकेप्रावधानोंकोलागूकरताहैः ई. 297धारा " 297 ( 1 ) XXX XXX XXX ( 2 ) भारतीयआय-करअधिनियम, 1922 (1922 का11) केनिरसनकेबावजूद(जिसेइसकेबाद'निरसितएफ. एक्ट') XXX XXX XXX XXX ( (घ) जहांवर्षसमाप्तहोनेकेबादकिसीनिर्धारणवर्षकेसंबंधमें .जी 1940 31मार्चकावांदिन ( i) निरस्तअधिनियमकीधारा34 केतहतएकनोटिसजारीकियागयाथा। आई। इसअधिनियमकेप्रारंभसेपहले, इसतरहकीसूचनाकेपक्षमेंकार्यवाहीजारीरखीजासकतीहैऔरनिपटायाजासकताहैजैसेकियहअधिनियमपारितनहींकियागयाथा; एचए 12 सर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1991] एस. यू. पी.1 एस. सी. आर. ए. (ii) करकेलिएप्रभार्यकोईभीआयनिर्धारणसेबचगईथी 147 धारामेंउसअभिव्यक्तिकाअर्थऔरकोईकार्यवाहीनहीं 34 निरस्तअधिनियमकीधाराकेतहतऐसीकिसीभीआयकेसंबंधमेंइसअधिनियमकेप्रारंभमेंएकनोटिसलंबितहै।धारा148, उसनिर्धारणवर्षकेसंबंधमेंधारा149 याधारा150 मेंनिहितप्रावधानोंकेअधीनरहतेहुएजारीकीजासकतीहैऔर इसअधिनियमकेसभीप्रावधानतदनुसारलागूहोंगे। 150धारा " 150 ( 1 ) धारा149 मेंकुछभीनिहितहोनेकेबावजूद, धारा148 केतहतनोटिसकिसीभीसमयजारीकियाजासकताहै मूल्यांकनयापुनर्मूल्यांकनयापुनर्कथनकरनेकाउद्देश्य इसअधिनियमकेतहतकिसीभीकार्यवाहीमेंकिसीभीप्राधिकारीद्वारापारितआदेशमेंनिहितकिसीनिष्कर्षयानिर्देशकोअपील, संदर्भयाप्रभावकेरूपमेंप्रस्तुतकरना। "।पुनरीक्षण .डी ( हमारारेखांकितकरना) हमअबयहनिर्धारितकरनेकेलिएआगेबढ़सकतेहैंकिप्रश्नकैसेउत्पन्नहोताहै वर्तमानमामलाःअपीलउच्चन्यायालयकेएकआदेशसेउत्पन्नहोतीहै महादेवप्रसादबैस(मृतकहोनेकेकारण, प्रतिनिधि) द्वारादायररिटयाचिका उनकेकानूनीप्रतिनिधियोंद्वाराभेजागया) मूल्यांकनवर्षों1953-54 से1963-64 केलिएउनकेखिलाफशुरूकीगईपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीE कोचुनौतीदेतेहुए।हालाँकि, मूल्यांकनवर्ष1953-54 से1961-62 तकहीसीमितहै।निर्धारणवर्ष1948-49 तक, अपीलार्थीकामूल्यांकनएकहिंदूअविभाजितपरिवारकेकर्ताकेरूपमेंकियाजारहाथाजिसमेंवह, उसकीमाँ, उसकीपत्नीऔरतीनबेटेशामिलथे।निर्धारणवर्ष1949-50 औरउसकेबादकेवर्षोंकेलिए1961-62 तकउन्होंनेअपनीव्यक्तिगतक्षमतामेंइसआधारपरएकविवरणीदाखिलकीथीकिभारतीयआयकरअधिनियम, 1922 की25धाराएकेअर्थमेंपरिवारकाकुलविभाजनहुआथाऔरविभाजनकेसमयउन्हेंआवंटितपरिवारकीसंपत्तियोंसेहोनेवालीआयकेसंबंधमेंउनकाआकलनकियाजाताथा।वैकल्पिकरूपसे, उन्होंनेकुछकेआंशिकविभाजनकादावाकिया संयुक्तपरिवारकीसंपत्तियाँ।इनदोनोंदावोंकोशुरूमेंनकारदियागयाथा। औरपूरीआयकाआकलनहिंदूअविभाजितजीपरिवारकेहाथोंमेंकियागयाथा।अपीलार्थीद्वाराअपनीव्यक्तिगतक्षमतामेंदाखिलविवरणीकोयहमानतेहुएअंतिमरूपदियागयाथाकिउसकीव्यक्तिगतक्षमतामेंकोईआयआकलनयोग्यनहींथी।हिंदूअविभाजितपरिवारनेअपीलकीऔरअंततःन्यायाधिकरणनेकुछकेसंबंधमेंआंशिकविभाजनकेदावेकोस्वीकारकरलिया। विभिन्नतिथियोंसेप्रभाववालीसंपत्तियाँ।इसनिष्कर्षपर ट्रिब्यूनलकोउच्चन्यायालयद्वाराभीइसनिर्णयमेंपुष्टिकीगईथीकि एच. महादेवप्रसादबैसबनाम।आय-करअधिकारी, (1972) 84 आई. टी. आर. 48 जोमहादियोप्रसादबनामसेसंबंधितहै। आई. टी. ओ. गोराखपुर(रंगनाथन, जे.) 13 मूल्यांकनवर्ष1956-57 से1958-59 तक।न्यायाधिकरणऔरउच्चन्यायालयकेइननिर्णयोंएकेपरिणामस्वरूप, कुछपूर्र्तीपारिवारिकसंपत्तियोंसेहोनेवालीआयकोहिंदूसंघकेमूल्यांकनसेबाहररखागयाथा। नहीं। विभाजितपरिवारऔरकेहाथोंमेंशामिलहोनेकेलिएउत्तरदायीहोगया Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ ਬਨਾਮ ਈਸਟਰਨ ਕੋਲਾ ਕੰਪਨੀ ਿਲਿਮਟੇਡ, (1975) 101 ਐਲ.ਟੀ.ਆਰ. 477; ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਕਮਲਪਤ ਮੋਤੀਲਾਲ, (1977) 110 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 769; ਅੰਬਾਜੀ ਟਰੇਡਰਜ਼ ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ, (1976) 105 ਐਲ.ਟੀ.ਆਰ. 273; ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਟੀ.ਪੀ. ਅਸਰਾਨੀ, (1980) 122 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 735; ਜੈਨ ਬਨਾਮ ਮਿਹੰਦਰ, (1972) 83 ਐਲ.ਟੀ.ਆਰ. 104; ਗੋਿਵੰਦਦਾਸ ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ, (1976) 103 ਐਲ.ਟੀ.ਆਰ. 123; ਸੇਠ ਗੁਜਰਨਲ ਮੋਦੀ ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ, (1972) 84 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 261; ਤੀਜਾ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ ਬਨਾਮ ਦਾਮੋਦਰ ਭੱਟ, (1969) 71 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 806; ਜੈਨ ਬ�ਦਰਜ਼ ਬਨਾਮ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, (1970) 77 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 107, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ।1978. ਿਸਵਲ ਅਪੀਲੀ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ: ਦੀ ਿਸਵਲ ਅਪੀਲ ਨੰ. 1934 ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ 21.12.1977 ਦੀ ਜਜਮ�ਟ ਐਡ ਆਰਡਰ ਤ� ਮਹਾਦੇਓ ਪ�ਸਾਦ ਬਨਾਮ ਆਈ.ਟੀ.ਓ. ਗੋਰਖਪੁਰ [ਰੰਗਨਾਥਨ, ਜੇ.] ਿਸਵਲ ਿਮਕਸ ਿਵੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ 1977 ਦੀ ਿਰੱਟ ਪਟੀ�ਨ ਨੰ. 227। ।ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਲਈ ਸ�ੀਮਤੀ ਰਚਨਾ ਗੁਪਤਾ ਐਸ.ਸੀ.ਮਨਚੰਦਾ ਅਤੇ ਕੇ.ਪੀ. ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਿਲਆਂ ਲਈ ਭਟਨਾਗਰ। ਵੱਲ� ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਿਗਆ ਰੰਗਨਾਥਨ, ਜੇ. ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961 ਨ� ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 ਡਬਲਯੂ.ਸੀ.ਐਫ. 1.4.1962. ਪਿਹਲ� ਦੇ ਐਕਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ- ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਪਿਰਵਰਤਨ�ੀਲ ।ਿਵਵਸਥਾਵ� ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸੀ �ਾਇਦ ਸਭ ਤ� ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਪ�ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਿਕ ਨਵ� ਐਕਟ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1962-63 ਅਤੇ ਉਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲ�ਿਕ, ਿਵਧਾਨ ਸਭਾ ਨ� ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ�ਿਕਿਰਆ ਿਵਕਿਸਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਦ� ਿਕ ਨਵ� ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 297(1) ਨ� ਘੋ�ਣਾ ਕੀਤੀ ਿਕ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 ਨਵ� ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਉਪਰੋਕਤ ਸੈਕ�ਨ ਦੀ ਉਪ-ਧਾਰਾ (2) ਿਵਸਿਤ�ਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਾਰਾਵ� (ਏ) ਤ� (ਮ) ਿਵੱਚ ਸੁਚੇਤ ਉਪਬੰਧ� ਿਕ ਕੀ ਨਵ� ਐਕਟ ਜ� ਪੁਰਾਣਾ ਐਕਟ ਇਸ ਿਵੱਚ ਨਿਜੱਠੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਥਤੀਆਂ ਿਵੱਚ ਿਨਯੰਤਿਰਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ�� ਿਵਵਸਥਾਵ� ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚੱਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਅਪੀਲ ਿਵੱਚ ਿਵਵਾਦ ਵੀ ਅਿਜਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਿਵਵਸਥਾ ਤ� ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸ� ਇੱਥੇ 1962-63 ਤ� ਪਿਹਲ� ਦੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ� ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਨਾਲ ਿਚੰਤਤ ।ਹ� ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ 1961 ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਿਲਖੀਆਂ ਦੋ ਧਾਰਾਵ� ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਦਾ ਹੈਐਕਟ: ਧਾਰਾ 297 "297(1) XXX XXX XXX (2) ਇੰਡੀਅਨ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 (1922 ਦਾ 11) ਦੇ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ (ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਐਕਟ ਵਜ� ਜਾਿਣਆ ਜ�ਦਾ ਹੈ') (ਡੀ) ਿਜੱਥੇ 31 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਤ� ਬਾਅਦ ਿਕਸੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ (i) ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ �ੁਰੂ ਹੋਣ ਤ� ਪਿਹਲ� ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 34 ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਨ�ਿਟਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ, ਅਿਜਹੇ ਨ�ਿਟਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਿਨਪਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਜਵ� ਿਕ ਇਹ ਐਕਟ ਪਾਸ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ; ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] ਸਮਰਥਨ 1 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. (ii) ਧਾਰਾ 147 ਿਵੱਚ ਉਸ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਯੋਗ ਕੋਈ ਵੀ ਆਮਦਨ ਮੁਲ�ਕਣ ਤ� ਬਚ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਿਜਹੀ ਿਕਸੇ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 34 ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ �ੁਰੂ ਹੋਣ ਤ� ਬਾਅਦ ਲੰਿਬਤ ਨਹ� ਹੈ, ਧਾਰਾ 148 ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਨ�ਿਟਸ, ਧਾਰਾ 149 ਿਵੱਚ ਮੌਜੂਦ ਉਪਬੰਧ� ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜ� ਧਾਰਾ 15 ਦੀ ਧਾਰਾ 15 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 15 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਕਟ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਧਾਰਾ 150 "150(1) ਧਾਰਾ 149 ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਿਕਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਅਧੀਨ ਨ�ਿਟਸ ਿਕਸੇ ਵੀ ਸਮ� ਮੁਲ�ਕਣ ਜ� ਪੁਨਰ-ਮੁਲ�ਕਣ ਜ� ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇ� ਲਈ ਜ�, ਜ� ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਿਕਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਆਦੇ� ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਿਕਸੇ ਖੋਜ ਜ� ਿਨਰਦੇ� ਨੂੰ ।ਪ�ਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ(ਸਾਡੇ ਨੂੰ ਰੇਖ�ਿਕਤ ਕਰਨਾ) Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) D D The last words of Section 297(2)(d)(ii) should be read to mean that where the proceedings initiated under Section 148, subject to the relaxations and limitation ofSections149and150, all the provisions of the Act shall apply accordingly: that is to say, in the same manner as they would apply in case of proceedings normally initiated under these E provisions. Since reassessment proceedings. so initiated ·to give effect to orders on appeal, revision or reference will not be subject to a time limit, the proceedings likewise initiated· under Section 297(2)(d)(ii) read with Section 149 will also not. oo subject to any limitations save to the extent mentioned in Section 150(2). (19 E-F] F F Income Tax Officer v. Eastem Coal Co. Ltd., (1975) 101 I.T.R. 477; Commissioner of Income Tax v. Kamalapat Motilal, (1977) 110 I.T.R. 769; Ambaji Traders v. Income Tax Officer, (1976) 105 I.T.R. 273; Commissioner of Income Tax v. T.P. Asrani, (1980) 122 I.T.R. 735; Jain v. Mahendra, (1972) 83 I.T.R. 104; Govinddas v. Income Tax Officer, (1976) 103 I.T.R. 123; Seth Gujannal Modi v. Commissioner of Income Tax, (1972) 84 I.T.R. G 261; Third Income Tax Officer v. Damodar Bhat, (1969) 71 I.T.R. 806; Jain Bros. v. Union of India, (1970) 77 I.T.R.107, referred to. CIVIL APPELLATE JURISDICTION: Civil Appeal No. 1934 of. 1978. H From the Judgment and Order dated 21.12.1977 of. the Allahabad ,;,_ MAHADEO PRASAD v. l.T.O. GORAKHPUR [RANGANAIBAN, J.) The Judgment of the Court was delivered by B RANGANATHAN, J. The Income-tax Act, 1%1 replaeed the Indian Income-tax Act, 1922 w.e.f. 1.4.1962. The repeal of the earlier Act neces-sitated the enactment of transitional provisions to facilitate the change . over. Perhaps the simplest course would have been to provide that the new Act would apply to all proceedings for the assessment year 1962-63 and C thereafter. The legislature, however, evolved a more complicated proce-dure. While section 297(1) of the new Act declared that the Indian In-come-tax Act, 1922 stood repealed by the new Act, sub-section (2) of the above section made detailed. and meticulous provisions in clauses (a) to (m) as to whether the new Act or the old Act will govern in the various situations dealt with therein. These provisions have led to a lot of litigation D and the controversy in this appeal also arises out of one such provision. We are concerned here with the scope of proceedings for reassessment in respect of assessment years prior to 1962-63 and the answer to the question before us turns on the provisions of the following two sections of the 1%1 Act: E Section 297 "297(1) xxx xxx xxx (2) Notwithstanding the repeal of the Indian Income-tax Act, 1922 {11 of 1922) (hereinaf~er i:_eferred to as 'the repealed F Act') xxx xxx xxx xxx ( d) where in respect of any assessment year after the year ending on the 31st day of March 1940 G (i) a notice under section 34 of the repealed Act had been issued before the commencement of this Act, the proceedings in pur-suance of such notice may be continued and disposed of as if this Act had not been passed; H [1991] SUPP. 1 S. C. R (ii) any income chargeable to true had escaped assessment within the · meaning of that expression in section 147 and no proceedings under section 34 of the repealed Act in respect of any such income are pending at· the commencement of this Act, a notice under section 148 may, subject to the provisions contained in section 149 or section 1~0 be issued with respect to that assessment year and all the provisions of this Act shaU apply accordingly." A B Section 150 "150(1) Notwithstanding anything contained in section 149, the notice under s~ction 148 may be issued at any time f~r the purpose of making an assessment or reassessment or recom-putation in consequence or, or to give effect to, any finding or direction contained in an order passed by any authority in any proceeding under this Act by way of appeal, reference or revision." c D Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) "150(1) ਧਾਰਾ 149 ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਿਕਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਅਧੀਨ ਨ�ਿਟਸ ਿਕਸੇ ਵੀ ਸਮ� ਮੁਲ�ਕਣ ਜ� ਪੁਨਰ-ਮੁਲ�ਕਣ ਜ� ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇ� ਲਈ ਜ�, ਜ� ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਿਕਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਆਦੇ� ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਿਕਸੇ ਖੋਜ ਜ� ਿਨਰਦੇ� ਨੂੰ ।ਪ�ਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ(ਸਾਡੇ ਨੂੰ ਰੇਖ�ਿਕਤ ਕਰਨਾ) ਅਸ� ਹੁਣ ਇਹ ਿਨਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹ� ਿਕ ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਸ ਿਵੱਚ ਸਵਾਲ ਿਕਵ� ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਅਪੀਲ ਇੱਕ ਮਹਾਦੇਓ ਪ�ਸਾਦ ਬੈਸ (ਿਮ�ਤਕ, ਉਸਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ�ਤੀਿਨਧ� ਦੁਆਰਾ ਪੇ� ਕੀਤੀ ਗਈ) ਦੁਆਰਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1955-1965-1936-43 ਲਈ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੁਨਰ-ਮੁਲ�ਕਣ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਿਰੱਟ ਪਟੀ�ਨ ਿਵੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਆਦੇ� ਤ� ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਪ-ਪੀਲ, ਹਾਲ�ਿਕ, ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ� 1953-54 ਤ� 1961-62 ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1948-49 ਤੱਕ, ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਇੱਕ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜ� ਕੀਤਾ ਜਾ ਿਰਹਾ ਸੀ ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਉਹ ਖੁਦ, ਉਸਦੀ ਮ�, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਿਤੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1949-50 ਅਤੇ ਉਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਦੇ 1961-62 ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਲ� ਲਈ ਉਸਨ� ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਹੈਸੀਅਤ ਿਵੱਚ ਿਰਟਰਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਿਕ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 ਦੀ ਧਾਰਾ 25ਏ ਦੇ ਅਰਥ� ਿਵੱਚ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਿਕ ਉਹ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਿਹੱਸੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਮੁਲ�ਕਣਯੋਗ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲ ਿਵੱਚ, ਉਸਨ� ਸੰਯੁਕਤ ਪਿਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜਾਇਦਾਦ� ਦੀ ਅੰਿ�ਕ ਵੰਡ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਵ� ਦਾਅਿਵਆਂ ਨੂੰ �ੁਰੂ ਿਵੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਿਰਟਰਨ� ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ।ਅੰਿਤਮ ਰੂਪ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ ਉਸਦੀ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਿਵੱਚ ਕੋਈ ਆਮਦਨ ਮੁਲ�ਕਣਯੋਗ ਨਹ� ਸੀ ਿਹੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਨ� ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਿਵੱਚ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਨ� ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਰੀਖ� ਤ� ਪ�ਭਾਵੀ ਕੁਝ ਜਾਇਦਾਦ� ਦੇ ।ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਅੰ�ਕ ਵੰਡ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਦੇ ਇਸ ਿਸੱਟੇ ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਮਹਾਦੇਓ ਪ�ਸਾਦ ਬੈਸ ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ, (1972) 84 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 48 ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਿਰਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਿਵੱਚ ਵੀ ਪੁ�ਟੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਹਾਦੇਓ ਪ�ਸਾਦ ਬਨਾਮ ਆਈ.ਟੀ.ਓ. ਗੋਰਖਪੁਰ [ਰੰਗਨਾਥਨ, ਜੇ.] ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1956-57 ਤ� 1958-59 ਤੱਕ। ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇਹਨ� ਫੈਸਿਲਆਂ ਦੇ ਿਸੱਟੇ ਵਜ�, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿਰਵਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ� ਤ� ਆਮਦਨ ਿਹੰਦੂ ਅਣ-ਵੰਡੇ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਤ� ਬਾਹਰ ਰਿਹ ਗਈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣ ਗਈ। ਪਿਰਵਾਰ 'ਤੇ 1949-50 ਅਤੇ ਉਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ� ਦੇ 1961-62 ਤੱਕ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਿਗਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਤਿਹਤ ਅਪੀਲ� ਅਤੇ ਹਵਾਿਲਆਂ ਦਾ ਿਨਪਟਾਰਾ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ� 1953-54 ਤ� 1961-62 ਲਈ ਇੱਕ ਿਵਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਸਲ ਮੁਲ�ਕਣ ਭਾਰਤੀ ਆਮਦਨ-ਕਰ ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਤਿਹਤ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹਨ� ਮੁਲ�ਕਣ� ਿਵੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪਿਰਵਾਰਕ ਸੰਪਤੀਆਂ ਤ� ਕੋਈ ਆਮਦਨ �ਾਮਲ ਨਹ� ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਿਕ�ਿਕ ਅਿਧਕਾਰੀ ਦਾ ਿਵਚਾਰ ਸੀ, ਿਜਵ� ਿਕ 1949-50 ਿਵੱਚ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਹੱਥ� ਵਜ� ਇਹ ਮੁਲ�ਕਣ ਯੋਗ ਸੀ। 1.4.1962 ਤੱਕ ਇਹਨ� ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ� । ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲ� ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ 1922 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 34 ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਜ� ਲੰਿਬਤ ਨਹ� ਸੀਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਕੇਸ ਿਵੱਚ 1949-50 ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤ� ਕੁਝ ਸਮ� ਬਾਅਦ, ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਿਧਕਾਰੀ ਨ� ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਿਲਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਹੱਥ� ਿਵੱਚ ਮੁਲ�ਕਣਯੋਗ ਆਮਦਨ ਨੂੰ �ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦਮ� ਬਾਰੇ ਸੋਿਚਆ, ਿਜਸਦਾ ਉਹ ਪਿਹਲ� ਮੁਲ�ਕਣ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਅਸਫਲ ਿਰਹਾ ਸੀ। ਇਸਲਈ, ਉਸਨ� 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਅਧੀਨ ਧਾਰਾ 297(2)( ਡੀ)(ii) ਦੁਆਰਾ ਲੋੜ�ਦੇ, ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਲਈ 19.3.1977 ਨੂੰ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨ�ਿਟਸ ਿਦੱਤਾ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨ� ਇਹਨ� ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਿਵਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਹੋਰ ਗੱਲ� ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਿਕ ਨ�ਿਟਸ� ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰੋਿਕਆ ਿਗਆ ਸੀ। ਿਵਭਾਗ ਨ�, ਹਾਲ�ਿਕ, ਦਲੀਲ ਿਦੱਤੀ ਿਕ, ਭਾਵ� ਿਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ, ਅੱਠ ਜ� ਸੋਲ� ਸਾਲ� ਦੀ ਿਮਆਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਿਜਵ� ਿਕ ਕੇਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, 1961 ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 149 ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਉਪਬੰਧ� ਦੇ ਤਿਹਤ, ਇਸ ਕੇਸ ਿਵੱਚ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪਿਹਲ� ਐਕਟ 15 ਦੇ ਸੈਕ�ਨ 16 (19) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਿਖਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਿਵਭਾਗ ਦੀ ਇਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪੀਲ ਅਧੀਨ ਫੈਸਲੇ ਿਵੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ ਹੈ ਜੋ (1980) 125 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 49 ਿਵੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) विभिन्नतिथियोंसेप्रभाववालीसंपत्तियाँ।इसनिष्कर्षपर ट्रिब्यूनलकोउच्चन्यायालयद्वाराभीइसनिर्णयमेंपुष्टिकीगईथीकि एच. महादेवप्रसादबैसबनाम।आय-करअधिकारी, (1972) 84 आई. टी. आर. 48 जोमहादियोप्रसादबनामसेसंबंधितहै। आई. टी. ओ. गोराखपुर(रंगनाथन, जे.) 13 मूल्यांकनवर्ष1956-57 से1958-59 तक।न्यायाधिकरणऔरउच्चन्यायालयकेइननिर्णयोंएकेपरिणामस्वरूप, कुछपूर्र्तीपारिवारिकसंपत्तियोंसेहोनेवालीआयकोहिंदूसंघकेमूल्यांकनसेबाहररखागयाथा। नहीं। विभाजितपरिवारऔरकेहाथोंमेंशामिलहोनेकेलिएउत्तरदायीहोगया 1949-50 1961-62 उपस्थितअपीलार्थी।परिवारपरऔरउसकेबादकेवर्षोंकेलिएतककाआकलनपूराकरलिया-गयाथाऔरभारतीयआयकरअधिनियम, 1922 केतहतअपीलोंऔरसंदर्भोंकानिपटाराकरदियागयाथा। 1953-54 1961-62 -मूल्यांकनवर्षोंसेकेलिएएकव्यक्तिकेरूपमेंअपीलार्थीपरकिएगएमूलआकलनभारतीयआयकरअधिनियम, 1922 केतहतपूरेकिएगएथे।इनआकलनोंमेंपूर्र्तीसंयुक्तपरिवारकीसंपत्तियोंसेकोईआयशामिलनहींकीगईथीक्योंकिअधिकारीकाविचारथाकियहपरिवारकेहाथोंमेंआकलनयोग्यहै।इननिर्धारणवर्षोंकेसंबंधमें1922 34 केअधिनियमकीधाराकेतहतकोईकार्यवाहीशुरूयालंबितनहींथी।उच्चन्यायालयद्वारापरिवारकेमामलेमें1949-50 केलिएनिर्देशकानिर्णयलेनेकेकुछसमयबाद, आयकरअधिकारीनेअपीलार्थीकेहाथोंमेंनिर्धारणीयआयकोशामिलकरनेकेलिएकदमउठानेकेबारेमेंसोचा। न्यायाधिकरणऔरउच्चन्यायालयकेनिर्णयजिनकावेपहलेआकलनकरनेमेंविफलरहेथे।इसलिए, उन्होंनेअपीलार्थीकोधारा148 केतहतधारा297 (2) (डी) (ii) द्वाराआवश्यकपुनर्मूल्यांकनकेलिए19.3.1977 नोटिसोंपरसेवाप्रदानकी। .डी 1961 -काअधिनियम।अपीलार्थीनेअन्यबातोंकेसाथसाथइसआधारपरइनकार्यवाहियोंकाविरोधकियाकिनोटिसोंकोसीमाद्वारावर्जितकियागयाथा।विभाग, कैसे यद्यपि1961 केअधिनियमकीधारा149 केतत्कालीनप्रावधानोंकेतहत, सामान्यरूपसेचार, आठयासोलहवर्षोंकीअवधिकेभीतरपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीशुरूकीजानीथी, इसमामलेमेंपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीको1961 केअधिनियमकीधारा150 (1) केप्रावधानोंद्वारापहलेसेनिर्धारितकियागयाथा।विभागकेइसतर्ककोउच्चन्यायालयनेपहलेकीअपीलकेतहतनिर्णयमेंस्वीकारकरलियाहै।यू. एस. (1980) 125 आई. टी. आर. 49 मेंसूचितकियागयाहै। ई. इसअपीलमेंशामिलमुद्दामूलरूपसेएफकोचालूकरनेवालाएकछोटामुद्दाहै।धारा150 (1) कीभाषा।इसव्याख्यापरविचारकरनेसेपहले तथापि, हमयहइंगितकरसकतेहैंकि .इसप्रश्नपरकईउच्चन्यायालयोंकेबीचन्यायिकरायकाटकरावप्रतीतहोताहै।द इलाहाबादउच्चन्यायालयनेवर्तमानमेंअपील(1980) 125 आई. टी. आर. 49 औरकलकत्ताउच्चन्यायालयनेआई. टी. ओ. बनाम.ईस्टर्नकोलकंपनीलिमिटेड, (1975) 101 आई. टी. आर. 477 नेयहविचाररखाहैकिइसतरहकेसी. आई. टी. मेंएकपुनर्मूल्यांकनजी. सी. आई. टी. बनाममेंपहलेइलाहाबादनिर्णय।कमलापतमोतीलाल, (1977) 110 आई. टी. आर. अपराध1961 केअधिनियमकीधारा150 (1) केप्रावधानोंद्वारासहेजेगएहैं।अंबाजीट्रेडर्सबनाममेंएक769 औरएकपूर्र्तीबॉम्बेनिर्णय।आई. टी. ओ., (1976) 105 आई. टी. आर. 273 मेंनिहितअनुरूपप्रावधानपरएकसमानदृष्टिकोणलियागया 1961 केअधिनियमकीधारा153 (3) लेकिनएकविपरीतदृष्टिकोणबादवालेएचसर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1991] एस. यू. पी. द्वारालियागयाथा। 1 एससीआर। 14 बादकेमामलेमेंएकउच्चन्यायालयनेसी. आई. टी. बनामकेरूपमेंरिपोर्टकिया।टी. पी. असरानी(1980) 122 आई. . आर. 735टी।निर्णयोंकेदोनोंसमूहोंनेकुछमानदंडोंपरनिर्भरतारखीहै। टी -अलगअलगसंदर्भोंमेंइसन्यायालयकेनिर्णय।लेकिनवर्तमानमामलेकेतथ्योंकेसंदर्भमेंपहलेवैधानिकप्रावधानोंपरएकनज़रडालनासबसेअच्छाहोगा।शुरुआतमें, इसबातपरकोईविवादनहींहैकिअधिनियमकीधारा148 केतहतपुनर्मूल्यांकनकीकार्यवाहीसहीतरीकेसेशुरूकीगईथी।यहभीसामान्यआधारहैकिधारा148 कीभाषापर, जैसाकियहप्रासंगिकसमयपरथा, धारा148 केतहतमार्च1977 मेंविचाराधीनमूल्यांकनवर्षोंकेलिएकोईनोटिसजारीनहींकियाजासकताथा।राजस्वकेवलधारा150 (1) केसंदर्भमेंइससूचनाकीवैधताकासफलतापूर्वकसमर्थनकरसकताहै।फिरदोसवालउठतेहैंः( (i) क्याधारा150 (1) केप्रावधानआकर्षितकरतेहैं?( (ii) यदिहां, तोक्यावेविवादित?कार्यवाहीकोबचातेहैंपहलेसवालकाजवाब ग धारा297 (2) (डी) (ii) द्वाराप्रस्तुतकियागयाहै, वहीखंडजोधारा148 केतहतपुनर्मूल्यांकनकीसूचनाजारीकरनेकोअधिकृतकरताहै।यहधारा148 केतहतनोटिसजारीकरनेकीअनुमतिदेताहै, "धारा149 याधारा150 मेंनिहितप्रावधानोंकेअधीन"।यद्यपि"विषषय" शब्दसंप्रदायकेसंदर्भमेंउपयुक्तहोसकतेहैंः:149 औरधारा150 (2) (जोधारा148 केतहतनोटिसजारीकरनेपरप्रतिबंधलगातीहै), वेकुछहदतकधारा150 (1) केप्रस्तावकास्वामित्वरखतेहैंजो149 जारीकरनेकीशर्तोंमेंढीलदेताहै।लेकिनइसमेंकोईसंदेहनहींहैकिक़ानूनकास्पष्टरूपसेइरादाहैकिधाराकेतहत148 सीमितसमयकेविस्तारकालाभएसकेतहतजारीकीगईसूचनाकेसंबंधमेंउपलब्धहोनाचाहिए।एसकेसाथपढ़ें।297 ( 2 ) ( (घ) (ख)।द. क. Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) A B Section 150 "150(1) Notwithstanding anything contained in section 149, the notice under s~ction 148 may be issued at any time f~r the purpose of making an assessment or reassessment or recom-putation in consequence or, or to give effect to, any finding or direction contained in an order passed by any authority in any proceeding under this Act by way of appeal, reference or revision." c D (underlining ours) We may proceed now to set out how the question arises in the present case: The appeal arises out of an order of the High Court in a writ petition filed by one Mahadeo Prasad Bais (since deceased, repre-sented by his legal representatives) challenging reassessment proceedings E initiated against him for the assessment years 1953-54 to 1963-64. The ap-peal is, however, restricted to the assessment years 1953-54 to 1961-62. Upto assessment year 1948-49, the appellant was being assessed as the Karta of a Hindu Undivided Family consisting of himself, his mother, his wife and three sons. For the assessment year 1949-50 and subsequent years upto 1961-62 he had filed a return in his individual capacity on the footing F that there had been a total partition of the family ~ithin the meaning of Section 25A of the Indian Income-tax Act, 1922 and that he was asses-sable in respect of the income from the properties of the family allotted to him at the partition. In the alternative, he claimed partial partition of some of the joint family properties. Both these claims were initially negatived and the entire income was assessed in the hands of the Hindu Undivided G Family. The returns filed by the appellant in his individual capacity were finalised by holding that there was no income assessable in his individual capacity. The Hindu Ugdivided Family went up in appeals and ultimately the Tribunal accepted the claim of partial partition in respect of some of the properties with effect from different dates. This conclusion of the Tribunal was also affirmed by the High Court in the decision reported as H Malzadeo Prasad Bois v. Income-tax Officer, (1972) 84 ITR 48 which related \- .r- to the assessment years 1956-57 to 1958-59. Consequent on these decisions A of the Tribunal and the High Court, the income from some of the erstwhile family properties stood excluded from the assessment of the Hindu Un-divided Family and became liable to be included in the hands of the present appellant. The assessment for 1949-50 and subsequent years upto 1961-62 on the family had been completed and the appeals and reference disposed of under the Indian Income-tax Act, 1922. B B Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) ।ਇਸ ਅਪੀਲ ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਮੁੱਦਾ ਅਸਲ ਿਵੱਚ ਧਾਰਾ 150(1) ਦੀ ਭਾ�ਾ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਿਜਹਾ ਹੈਇਸ ਧਾਰਾ ਦੀ ਿਵਆਿਖਆ 'ਤੇ ਿਵਚਾਰ ਕਰਨ ਤ� ਪਿਹਲ�, ਅਸ�, ਹਾਲ�ਿਕ, ਇਹ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹ� ਿਕ, ਇਸ ਸਵਾਲ 'ਤੇ, ਕਈ ਹਾਈ ਕੋਰਟ� ਿਵਚਕਾਰ ਿਨਆਂਇਕ ਰਾਏ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਮੌਜੂਦਾ ਅਪੀਲ (1980) 125 ਦੇ ਅਧੀਨ ਫੈਸਲੇ ਿਵੱਚ ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 49 ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਆਈ.ਟੀ.ਓ. ਬਨਾਮ ਈਸਟਰਨ ਕੋਲਾ ਕੰਪਨੀ ਿਲਮਿਟਡ. (1975) 101 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 477 ਨ� ਇਹ ਿਵਚਾਰ ਿਲਆ ਹੈ ਿਕ ਅਿਜਹੇ ਹਾਲਾਤ� ਿਵੱਚ ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਨੂੰ 1961 ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕ�ਨ 150(1) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਿਖਅਤ ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਰਲੀਅਰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. ਬਨਾਮ ਕਮਲਪਤ ਮੋਤੀਲਾਲ, (1977)110 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 769 ਅਤੇ ਅੰਬਾਜੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] ਸਮਰਥਨ 1 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਟਰੇਡਰਜ਼ ਬਨਾਮ ਆਈ.ਟੀ.ਓ.., (1976) 105 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. ਿਵੱਚ ਪਿਹਲ� ਬੰਬਈ ਦਾ ਫੈਸਲਾ। 273 ਨ� 1961 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 153(3) ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਸਮਾਨ ਿਵਵਸਥਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਿਵਚਾਰ ਰੱਿਖਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਉਲਟ ਿਵਚਾਰ ਿਲਆ ਿਗਆ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ ਸੀਆਈਟੀ ਬਨਾਮ ਟੀ.ਪੀ. ਆਸਰਾਨੀ, (1980) 122 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 735. ਫ਼ੈਸਿਲਆਂ ਦੇ ਦੋਨ� ਸੈ�ਟ� ਨ� ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸੰਦਰਭ� ਿਵੱਚ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕੁਝ ਿਨਰੀਖਣ� 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।।ਪਰ ਸਭ ਤ� ਪਿਹਲ� ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਸ ਦੇ ਤੱਥ� ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ, ਿਵਧਾਨਕ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸਭ ਤ� ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗਾ�ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਿਵੱਚ ਕੋਈ ਿਵਵਾਦ ਨਹ� ਹੈ ਿਕ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਤਿਹਤ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਆਮ ਆਧਾਰ ਹੈ ਿਕ ਧਾਰਾ 148 ਦੀ ਭਾ�ਾ 'ਤੇ, ਿਜਵ� ਿਕ ਇਹ ਸੰਬੰਿਧਤ ਸਮ� 'ਤੇ ਖੜ�ੀ ਸੀ, ਧਾਰਾ 148 ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਨ�ਿਟਸ ਮਾਰਚ 1977 ਿਵਚ ਿਵਵਾਿਦਤ ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ� ਲਈ ਜਾਰੀ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰੈਵੇਿਨਊ ਿਸਰਫ ਸੈਕ�ਨ 150 (1) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨ�ਿਟਸ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦਾ ।ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਫਰ ਦੋ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: (i) ਕੀ ਧਾਰਾ 150 (1) ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਆਕਰਿ�ਤ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ? (ii) ਜੇਕਰ ਹ�, ਤ� ਕੀ ਉਹ ਇਲਜ਼ਾਮਬੱਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾ�ਦੇ ਹਨ? ਪਿਹਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਧਾਰਾ 297 (2) (d) (ii) ਦੁਆਰਾ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਾਰਾ ਜੋ ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਦੇ ਨ�ਿਟਸ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਅਿਧਕਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਾ 148 ਦੇ ਅਧੀਨ ਨ�ਿਟਸ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਿਦੰਦੀ ਹੈ, "ਧਾਰਾ 149 ਜ� ਧਾਰਾ 150 ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਉਪਬੰਧ� ਦੇ ਅਧੀਨ"। ਹਾਲ�ਿਕ �ਬਦ "ਦੇ ਅਧੀਨ" ਧਾਰਾ 149 ਅਤੇ ਧਾਰਾ 150 (2) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਿਵੱਚ ਢੁਕਵ� ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਜੋ 148 ਅਧੀਨ ਨ�ਿਟਸ ਜਾਰੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ�ਦੇ ਹਨ), ਉਹ ਪ�ਸਤਾਿਵਤ ਧਾਰਾ 150 (1) ਿਵੱਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਣਉਿਚਤ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਦੇ ਦੀਆਂ ।�ਰਤ� ਨੂੰ ਿਢੱਲ ਿਦੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਿਵੱਚ ਕੋਈ �ੱਕ ਨਹ� ਹੈ ਿਕ ਕਨੂੰਨ ਸਪੱ�ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਿਕ ਧਾਰਾ 149 ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀਿਮਤ ਸਮ� ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਲਾਭ ਐਸ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਨ�ਿਟਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 148 ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੜ�ਆ ਿਗਆ. 297 (2) (ਡੀ) (ii). ਦੂਜੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਐ�ਸ. 150 (1) ਖੁਦ. ਇਹ ਉਸ ਸਮ� ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਹਟਾ�ਦਾ ਹੈ ਜਦ� ਅਪੀਲ, ਸੰਦਰਭ ਜ� ਸੰ�ੋਧਨ ਦੁਆਰਾ ਿਕਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਆਦੇ� ਿਵੱਚ �ਾਮਲ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਜ� ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ।ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ 1949-50 ਅਤੇ 1961-62 ਦੇ ਿਵਚਕਾਰ ਕਈ ਸਾਲ� ਤੱਕ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ� ਨੂੰ ਅਪੀਲ� ਅਤੇ ਹਵਾਿਲਆਂ ਰਾਹ� ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਿਵੱਚ ਕੋਈ ਿਵਵਾਦ ਨਹ� ਹੈ ਿਕ ਅਿਜਹੇ ਆਦੇ�� ਦੇ ਨਤੀਿਜਆਂ ਨੂੰ ਪ�ਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲ�ਿਕ, ਐਸ ਦੀਆਂ �ਰਤ� ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਇੱਕ ਕੈਚ ਹੈ. 150 (1) ਇਸ ਕੇਸ ਲਈ. ਇਸ ਿਵਚ ਕੋਈ �ੱਕ ਨਹ� ਹੈ ਿਕ ਉਪ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਿਵਚਾਰ ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ �ੁਰੂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮ� ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਓ ਪ�ਸਾਦ ਬਨਾਮ ਆਈ.ਟੀ.ਓ. ਗੋਰਖਪੁਰ [ਰੰਗਨਾਥਨ, ਜੇ.] ਹਟਾਉਣਾ ਸੀ ਿਜੱਥੇ ਮੁੜ-ਮੁਲ�ਕਣ ਦਾ ਨ�ਿਟਸ ਿਕਸੇ ਅਪੀਲੀ ਹੁਕਮ ਜ� ਸੰ�ੋਧਨ ਜ� ਸੰਦਰਭ 'ਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਆਦੇ� ਿਵਚ �ਾਮਲ ਿਕਸੇ ਿਨਰਦੇ� ਜ� ਖੋਜ ਨੂੰ ਪ�ਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ। ਬਦਿਕਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਹਾਲ�ਿਕ, ਆਪਣੇ ਉਪਰੋਕਤ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਪ�ਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਿਵਧਾਨ ਸਭਾ ਨ� ਸਮ� ਸੀਮਾ ਤ� ਛੋਟ ਦੀ �ਬਦਾਵਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤ� ਜੋ ਿਸਰਫ ਉਹਨ� ਮਾਮਿਲਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਿਜੱਥੇ "ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ" ਆਈ.ਸੀ. 1961 ਐਕਟ. ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਸ ਿਵੱਚ ਪਿਰਵਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ 1949-50 ਅਤੇ ਉਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ� ਦੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਪੁਰਾਣੇ ਐਕਟ ਦੇ ਤਿਹਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਦੇ ਿਵ�ੇ ਸਨ। ।1922 ਐਕਟ ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਅਧੀਨ ਅਪੀਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕਿਮ�ਨਰ ਅਤੇ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੂਜੇ �ਬਦ� ਿਵਚ, ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਜੋ ਖੋਜ ਇਸ ਸਮ� ਿਵਚਾਰ ਅਧੀਨ ਮੁਲ�ਕਣ� ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਲ�ਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ' ਨਹ� ਬਲਿਕ 1922 ਦੇ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੁਕਮ� ਿਵਚ �ਾਮਲ ਇੱਕ ਖੋਜ ਹੈ। �ਾਬਿਦਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਇਸਲਈ, ਧਾਰਾ 150 (1) ਦੀ ਭਾ�ਾ ਿਵਭਾਗ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 149 ਦੁਆਰਾ ।ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀਮਾ ਦੀ ਬਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਮਦਦ ਨਹ� ਕਰਦੀ ਹੈ Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) क. दूसरेप्रश्नकाउत्तरसीद्वाराप्रस्तुतकियाजाताहै।150 ( 1 ) स्वयं।यहउससमयकीसीमाकोहटादेताहैजबपुनर्मूल्यांकनकीकार्यवाहीअपील, संदर्भयासंशोधनकेमाध्यमसेकिसीभीकार्यवाहीमेंकिसीभीप्राधिकरणद्वारापारितआदेशमेंनिहितनिष्कर्षकोप्रभावीबनानेकेलिएशुरूकीजातीहै।न्यायाधिकरणऔरउच्चन्यायालयकेआदेशोंकेलिएयहाँकोईकठिनाईनहींहैक्योंकि1949-50 और1961-62 केबीचकईवर्षोंतककार्यवाहीमेंअपीलऔरसंदर्भकेमाध्यमसेF पारितकिएगएथेऔरइसबातपरकोईविवादनहींहैकिऐसेआदेशोंमेंनिष्कर्षकोप्रभावीबनानेकेलिएपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीशुरूकीगईहै।हालाँकि, एसकीशर्तोंकोलागूकरनेमेंएकपकड़है।150 ( 1 ) इसमामलेमें।इसमेंकोईसंदेहनहीं-उपहैकिधाराकापूराविचारपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहियोंकीशुरुआतपरलगाएगएप्रतिबंधकोहटानाऔरउससमयसीमाकोहटानाथाजिसमेंपुनर्मूल्यांकनकीसूचनाजारीकीजातीहैताकिकिसीअपीलीयआदेशमेंनिहितनिर्देशयानिष्कर्षयासंशोधनयासंदर्भपरपारितआदेशकोप्रभावीबनायाजासके।दुर्भाग्यसे, कैसेजीनेकभीभी, अपनेउपरोक्तइरादेकोव्यक्तकरतेहुए, विधायिकानेसमयसीमासेअपवादकोशब्दबद्धकियाहैताकिकेवलउनमामलोंकोशामिलकियाजासकेजहांनिष्कर्षयानिर्देशइसअधिनियमकेतहतऐसीकिसीभीकार्यवाहीमेंऐसेकिसीप्राधिकरणद्वारापारितआदेशमेंनिहितहै, 1961 1949-50 अर्थातअधिनियम।वर्तमानमामलेमेंपरिवारकेमामलेमेंऔरबादकेवर्षोंकेलिएआकलनपुरानेअधिनियमकेतहतकिएगएथेऔरइनपरअपीलकरनेकेविषषयथे। एच. रायसमहादेवप्रसादबनाम।आई. टी. ओ. गोराखपुर[रंगनाथन, जे.] 15 अपीलीयसहायकआयुक्तऔरन्यायाधिकरणऔर1922 अधिनियमकेप्रावधानोंकेतहतएउच्चन्यायालयकेसंदर्भमें।दूसरेशब्दोंमें, + जिसकेपरिणामस्वरूपवर्तमानमेंआकलनकिएजारहेहैं 1922 इसअधिनियमकेतहतनहींबल्किकेअधिनियमकेतहतपारितआदेशोंमेंनिहितनिष्कर्षकोफिरसेखोलनेकीमांगकीजारहीहै।इसलिएशाब्दिकरूपसेलागूकीगईधारा150 (1) कीभाषाविभागकोबीधारा149 द्वाराअन्यथालगाएगएप्रतिबंधकोदूरकरनेमेंमददनहींकरतीहै। -उपखंडकेशाब्दिकनिर्माणकेलिएदबावडालतेहुए, अपीलार्थीकेलिएयहमानाजाताहैकिइसनिर्माणकोस्वीकारकरनेकेलिएअच्छेकारणहैंः एस. ( 1 ) विभागकेतर्ककोस्वीकारकरनेकामतलबआभासीहोगा एससे"इसअधिनियमकेतहत" शब्दोंकोहटाना।150 ( 1 ) ;( 2 ) यहस्पष्टप्रतीतहोताहैकिउपरोक्तशब्दोंकाउपयोगअनजानेमेंक़ानूनमेंनहींकियागयाहै।यदिकोईएसकीओर-मुड़ताहै।153 ( 3 ) , जोएसकाविस्तारहै।150 ( 1 ) उसीउद्देश्यकेलिएशुरूकिएगएपुनर्मूल्यांकनडीकोपूराकरनेकेलिएसमयप्रतिबंधकोहटातेहुए, विधायिकाधारा150 (1) सेआगेबढ़तीहैऔरनएअधिनियमकेविशेषषप्रावधानोंकाविशिष्टसंदर्भदेतीहै। ( 3 ) एसकेप्रावधान।150 ( 1 ) ईमेंपढ़नेपरअनावश्यकनहींहोगा निर्धारितीद्वाराप्रतिवादकियागयातरीका।हालांकिइसमेंकोईसंदेहनहींहैकिकार्यवाहीशुरूकीजातीहै, नएअधिनियमकेतहतधारा297 (2) (डी) (ii) केतहतआनेवालेसभीमामलोंमें, किसीनिष्कर्षयानिर्देशकोप्रभावीबनानेकेलिएआदेश, जिसमेंऐसीकार्यवाहीशुरूकीजातीहै, किसीभीश्रेणीसेसंबंधितहोसकतेहैं- वेपुरानेअधिनियमएफकेतहतपारितआदेशहोसकतेहैंयावेनएअधिनियमकेतहतपारितआदेशहोसकतेहैं।धारा150 (1) कीशर्तेंबादकीश्रेणीकेमामलोंमेंप्रभावीहोंगी; और(4) एस. एस. मेंनिहितप्रावधान।150 ( 1 ) और153 (3) ऐसेप्रावधानहैंजोसीमाकेसामान्यनियमकीप्रयोज्यताकोछूटदेतेहैंअन्यथाजीपुनर्मूल्यांकनकेकार्योंपरलागूहोताहैऔरऐसेप्रावधानोंकासख्तीसेअर्थलगायाजानाचाहिए। दूसरीओर, विभागकेलिएयहतर्कदियाजाताहैकिप्रावधानकाउद्देश्यबहुतस्पष्टहै, अर्थात्, जहांअपील, संदर्भयाएचसर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1991] एस. पी. पी. परआदेशोंकोप्रभावीबनानेकेलिएपुनर्मूल्यांकनकार्यवाहीशुरूकीजातीहै। 1 एससीआर। 16 एकसंशोधन, राजस्वकेहाथोंकोबांधनेकीकोईसमयसीमानहींहोनीचाहिएक्योंकिइसतरहकेआदेशशायदहीकभीएसमेंउल्लिखितसमयकीसीमाकेभीतरपारितहोनेकीसंभावनाहै।149 , हमेंविधायिकाकेस्पष्टइरादेकोप्रभावीबनानाचाहिएऔरउसकेउद्देश्यकोविफलनहींकरनाचाहिए।इसलिए, एसकेप्रावधानोंकीजांचकरनेकीआवश्यकताहै।297 ( 2 ) ( (घ) (ख) औरएस।150 ( 1 ) थोड़ीऔरबारीकीसेजांचकरेंकिदोनोंमेंसेकौनसीव्याख्याबेहतरहै। सरलताकाआकर्षण।यहएसकीएकसख्तऔरशाब्दिकव्याख्याहै।150 ( 1 ) .इसकेअलावा, विद्वानवकीलनेइसतथ्यकीओरहमाराध्यानआकर्षितकियाकितयकिएगएमामलोंमेंइसन्यायालयकेकुछनिर्णयोंकाउल्लेखकियागयाहै।तथापिहमजैनबनाममेंइसन्यायालयकेनिर्णयोंकेबारेमेंनहींसोचतेहैं।महेंद्र, (1972) 83 आई. टी. आर. 104 औरगोविंददासबनाम।आई. टी. ओ. (1976) 103 आई. टी. आर. 123 एस. Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) \- .r- to the assessment years 1956-57 to 1958-59. Consequent on these decisions A of the Tribunal and the High Court, the income from some of the erstwhile family properties stood excluded from the assessment of the Hindu Un-divided Family and became liable to be included in the hands of the present appellant. The assessment for 1949-50 and subsequent years upto 1961-62 on the family had been completed and the appeals and reference disposed of under the Indian Income-tax Act, 1922. B B The original assessments made on the appellant as an individual for the assessment years 1953-54 to 1961-62 had been completed under the Indian Income-taJc Act, 1922. In these assessments no income from the erstwhile joint family properties had been included as the officer was of the view, as in 1949-50, that it was assessable in the hands of the family. C There were no proceedings initiated or pending under Section 34 of the 1922 Act in respect of these assessment years as on 1.4.1962. Quite some-time after the High Court had decided the reference for 1949- 50 in the case of the family, the Income-tax Officer thought of steps to include the income assessable in the hands of the appellant consequent on the decisions of the Tribunal a~d the High Court which he had failed to assess D earlier. He, therefore, served on the appellant on 19.3.1977 notices for reassessment, as required by section 297(2)( d)(ii), under section 148 of the 1961 Act. The appellant resisted these proceedings, fitter alia, on the ground that the notices were barred by limitation. The department, how-ever, contended that, though normally reassessment proceedings had to be initiated within a period of four, eight or sixteen years as the case may be, under the then provisions of Section 149 of the 1961 Act, the reassess-E ment proceedings in this case were saved by the provisions of Section 150(1) of the 1961 Act set out earlier. This contention of the department has been accepted by the High Court in the decision under appeal before us which is reported in (1980) 125 ITR 49. D F The issue involved in this appeal is basically a short one turning on the language of section 150(1). Before considering the interpretation of this section, we may, however, point out that, on this question, there appears to .be a conflict of judicial opinion between the several High Courts. The Allahabad High Court, in the decision presently under appeal (1980)125 I.T.R. 49 and the Calcutta High Court in l.T.O. v. Eastem Coal Co. Ltd., (1975) 101 ITR 477 have taken the view that a reassessment in such cir-cumstances is saved by the provisions of Section 150(1) of the 1961 Act. An earlier Allahabad decision in C.l.T. v. Kamalapat Motilal, (1977)110 I.T.R. 769 and an earlier Bombay decision inAmbaji Traders v. l.T.O., (1976)105 l.T.R. 273 took a similar view on the analogous provision contained in section 153(3) of the 1961 Act but a contrary view was taken by the latter H A High Court in the latter case reported as CIT v. T.P. Asrani, (1980) 122 ITR 735. Both sets of decisions have placed reliance on certain observa-tions of this Court in differing contexts. But it will be best to have a look at the statutory prQvisions first, in the context of the facts of the present case. Case: MAHADEO PRASAD BAIS (DEAD} versus INCOME-TAX OFFICER 'A' WARD, GORAKHPUR AND ATJR. [[1991] SUPP. 1 S.C.R. 9] (1991) ।1922 ਐਕਟ ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਅਧੀਨ ਅਪੀਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕਿਮ�ਨਰ ਅਤੇ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੂਜੇ �ਬਦ� ਿਵਚ, ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਜੋ ਖੋਜ ਇਸ ਸਮ� ਿਵਚਾਰ ਅਧੀਨ ਮੁਲ�ਕਣ� ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਲ�ਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧੀਨ' ਨਹ� ਬਲਿਕ 1922 ਦੇ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੁਕਮ� ਿਵਚ �ਾਮਲ ਇੱਕ ਖੋਜ ਹੈ। �ਾਬਿਦਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਇਸਲਈ, ਧਾਰਾ 150 (1) ਦੀ ਭਾ�ਾ ਿਵਭਾਗ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 149 ਦੁਆਰਾ ।ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀਮਾ ਦੀ ਬਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਮਦਦ ਨਹ� ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਪ-ਧਾਰਾ ਦੇ �ਾਬਿਦਕ