Mohan Singh Oberoi v. Commissioner Of Income-Tax, West Bengal

Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) A MOHAN SINGH OBEROI v. COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL November 29, 1972 [K. S. HEGDE, P. JAGANMOHAN REDDY AND H. R. KHANNA• JJ.J 8 Income-tax-Shares standing in tire names of wife and son:r of assuste-Dividend incorru from sl1t1res-When to be includtd 111 total income of asse111e--Burdtn of proof. For the uaeument yem 1953·54 and 1954·55 the appellant showed tbe aross dividend derived by him from shares held by hlm, u hla in· ·come. The Income-tax Officer however included in the asmsee's Income c the aross dividend of certain shares held by the asmsee's wi'le and 1001. The Appellate Assistant Commi11ioner confirmed the order. The Appel· late Tribunal held In favour of the asse11ee on the ground that thouah the shares might have been acquired out ol the secreted profits ol the appellant, In the absence of any evidence that the sham remained in substance the property of the assessee, the dividend income could not be included in his total income, and that it was only the wife and the sons of the assessee, who were registered holders of the shares, that could D . be assessed for the dividend income from those shares. c The High Court, in reference, held against the assessee. Dismissing the appeal to this Court, HELD : (I) The order of the Income-tax Officer showed th1>t it had been admitted by the assessee in the past, before the Department, that E the shares in question, standing in the name of the assessee's wife and sons, belonged to the assessee and were his own Investments. The Tri-bunal nowhere observed that the observations o'l the Income-tax Officer were factually incorrect or that the said admission had not been made by the assessee. There was ample material to justily the inference that the assessee was the real owner of the shares and that they were held by him benami in the name of his wife and sons. [1061 E·F, G-HJ F (2) If the Tribunal had given " finding that the purchase wu not benami, and if the finding was based on some evidenoe, the same would have to be accepted in proceeding in reference under s. 66(1) of the Indian Income-tax Act, 1922. But the tribunal nowhere dealt with the question as to whether the purchase of shares was or we~ not benami in the name of the wife and sons of the assesse. rtQ63 B-CJ G (3) Once it was found that the assessee was the. real owner of the shares and that they had been purchased benami in the names of his wl'fe and sons, it would be presumed that the ownership of the share• con-tinued to remain vested in the assessee, unless it was shown by him that because of some subsequent event, he had ceased to be the owner of the shares. Therefore. even thought the wife. and sons were the registered holders of the shares. the dividend income from those shares should be assessed as the assessee's income. 111e tribunal excluded the dividend II income on a ground whld! was not legally tenable. [1062 E·ID G Kishanchand Lunidarin11 Bajaj v. Commi.rrioner of Income Tax, [1966] 60 I.T.R. 500 followed. Howrah Trading Co. v. Commissioner of /ncoftti! tax, [19591 36 l.T.R. 215 and Meenakshi Mills v. Commwioner of Income Tax, [1956] S.C.R.· 691 referred to. CIVIL APPELLATE JURISDICTION : Civil Appeals Nos. 2~·~2 and 2493 of 1969. Appeals by special leave from the judgment and order dated November 25, 1969 of the Calcutta High Court in I. T. Refe-rence No. 149 of 1963. S. T. Desai, T. R. Bhasin, R. N. Banerjee and La/it Bhan~, Ravinder Narain, J. B. Dadachanji and 0. C.· Mathur for thi appellants. B. Sen, P. L. Juneja, S. P. Nayar and R. N. Sachthey, for the respondent. KHANNA, J. These two appeals by special leave are directed against the judgment of Calcutta High Court whereby it answered the following question referred to it under section 66 ( 1) of the Indian Income Tax Act, 1922 in the negative in favour of the · revenue : Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) 1057 �মাহন িসং ওেবরয় বনাম আয় কিমশনার-ট�া�, পি�ম বাংলা 29�শ নেভ�র, 1972 [ �ক. এস. �হগেড়, িপ. জগ�ােমাহন �রি� এবং এইচ. আর. খা�া, �জ. �জ।] আয়কর-করদাতার �ী ও পুে�র নােম থাকা �শয়ার-�শয়ার �থেক লভ�াংশ ।আয়-করদাতার �মাট আেয়র মেধ� কখন অ�ভু�� করা হেব-�মােণর �বাঝা মূল�ায়ন বছেরর 1953-54 এবং 1954-55-এর জন� আেবদনকারী তাঁর মািলকানাধীন �শয়ার �থেক �া� �মাট লভ�াংশেক তাঁর আগমন িহসােব �দিখেয়িছেলন। আয়কর আিধকািরক অবশ� করদাতার ।আয় িস-�ত করদাতার �ী ও পু�েদর হােত থাকা িনিদ�� িকছু �শয়ােরর �মাট লভ�াংশ অ�ভু�� কেরনআিপল সহকারী কিমশনার আেদশ� িনি�ত কেরেছন। আিপল-�লট �াইবু�নাল করদাতার পে� এই িভি�েত রায় �দয় �য, যিদও �শয়ার�িল আেবদনকারীর �গাপন মুনাফা �থেক অিজ�ত হেত পাের, তেব �কানও �মােণর অভােব �য �শয়ার�িল করদাতার স�ি�েত রেয় �গেছ, লভ�াংশ আয় তার �মাট আেয়র মেধ� অ�ভু�� করা যােব না এবং �কবলমা� করদাতার �ী ও পু�রা, যারা �শয়ােরর িনবি�ত ধারক িছেলন, ।�সই �শয়ার�িল �থেক লভ�াংশ আেয়র জন� মূল�ায়ন করা �যেত পাের �দয়। এই আদালেত আিপল খািরজ কের, এইচ. ই. এল. িড (1) আয়কর আিধকািরেকর আেদেশ �দখা যায় �য, অতীেত করদাতার �ী ।ও পু�েদর নােম �য �শয়ার�িল রেয়েছ, �স�িল করদাতার এবং তাঁর িনজ� িবিনেয়াগ িছল ি�বুনাল �কাথাও ল�� কেরনিন �য আয়কর আিধকািরেকর পয�েব�ণ�িল বা�িবকভােব ভুল িছল বা উ� �ীকােরাি�� করদাতার �ারা করা হয়িন। এই অনুমােনর �যৗি�কতা �মাণ করার জন� যেথ� উপাদান িছল �য মূল�ায়নকারীই �শয়ার�িলর �কৃত মািলক এবং �স�িল তাঁর �ী ও পু�েদর নােম তাঁর কােছ �বনামী িছল। [ 1061 ই-এফ, িজ-এইচ] এফ (2) �াইবু�নাল যিদ এক� িস�া� িদত �য �য়� �বনামী নয়, এবং যিদ অনুস�ান� িকছু �মােণর উপর িভি� কের হয়, তেব 3 এর অধীেন �রফােরে�র কায�ধারায় এ� �হণ করেত হেব। ভারতীয় আয়কর আইন, 1922-এর 66 (1) ধারা। িক� করদাতার ।�ী ও পু�েদর নােম �শয়ার �কনা �বনামী িছল িক না, এই �� িনেয় �াইবু�নাল �কাথাও আেলাচনা কেরিন[ 1063 িব-িস] �শয়ার�িল এবং �স�িল তাঁর �ী ও পু�েদর নােম �বনামী �য় করা হেয়িছল, এ� অনুমান করা হেব �য �শয়ার�িলর মািলকানা করদাতার হােত ন�� থাকেব, যিদ না তাঁর �ারা এ� �দখােনা হয় �য পরবত� �কানও ঘটনার কারেণ িতিন �শয়ােরর মািলক হওয়া ব� কের িদেয়েছন। তাই, এমনিক �ী ও �ছেলেদরই �শয়ােরর িনবি�ত ধারক বেল মেন করা হত। �সই �শয়ার�িল �থেক লভ�াংশ ।আয় করদাতার আয় িহসােব মূল�ায়ন করা উিচত �াইবু�নাল এইচ-এর লভ�াংশ আয়েক এমন এক� িভি�েত বাদ িদেয়েছ যা আইনত �টকসই িছল না। [ 1062 ই-এইচ] িকষাণচাঁদ লুিনেডিসং বাজাজ বনাম।।আয়কর কিমশনার, [1966] 60 আই. �. আর. 500 অনুসরণ কেরন 1058 [ 1973 ] 2 এস. িস. আর সুি�ম �কােট�র �িতেবদন হাওড়া ��িডং �কা. ব আয়কর কিমশনার, [1959] 36 আই. �. আর 215 এবং মীনা�ী িমলস বনাম। আয়কর কিমশনার, [1956] এস. িস. আর.-691 উে�খ কেরেছন। �দওয়ািন আিপল নং। 2492 িসিভল আিপল আইন এবং 1969 সােলর 2493। তািরেখর রায় এবং আেদশ �থেক িবেশষ ছু�র মাধ�েম আিপল 25�শ নেভ�র, 1969 কলকাতা হাইেকােট�র 1963 সােলর আই. �. �রফাের� নং 149-এ।আেবদনকারীেদর পে� এস. �. �দশাই, �. আর. ভািসন, আর. এন. ব�ানািজ� এবং লিলত ভািসন, ।রিব�র নারায়ণ, �জ. িব. দাদাচাি� এবং ও. িস মাথুর । িব. �সন, িপ. এল. জুেনজা, এস. িপ. নায়ার এবং আর. এন. সাচেথ, উ�রদাতার পে� িবেশষ ছু�র মাধ�েম এই দু� আিপল কলকাতা হাইেকােট�র রােয়র িব�ে� পিরচািলত হয় �যখােন এ� ভারতীয় আয়কর আইন, 1922-এর 66 (1) ধারার অধীেন রাজে�র পে� �নিতবাচকভােব উি�িখত িন�িলিখত �ে�র উ�র �দয়ঃ এই ��ে�, �াইবু�নাল মূল�ায়ন বছেরর জন� করদাতার মূল�ায়নেযাগ� আয় �থেক বাদ �দওয়ার ��ে� ন�ায়স�ত িছল 1953-54 এবং 1954-55 টাকা। 56,586 এবং এক �কা� টাকা। 39,542 করদাতার �ী ও দুই পু� করদাতার লাভ �থেক �া� লভ�াংেশর পিরমাণ কত িছল? ” িবষয়� মূল�ায়ন বছর 1953-54 এবং 1954-55-এর সে� স�িক�ত, যা যথা�েম 1953 সােলর 31�শ মাচ� এবং 1954 সােলর 31�শ মাচ� �শষ হেয়িছল। আিপলকারী-মূল�ায়নকারী �মসাস� �হােটলস (1938) িলিমেটেডর ব�ব�াপনা পিরচালক এবং ভারেতর �বশ কেয়ক� �হােটল িনয়�ণকারী অন�ান� সহেযাগী সং�া। মূল�ায়ন বছর 1953-54 এবং 1954-55-এর জন�, আেবদনকারী 500 �কা� টাকা আয় �দিখেয়েছন। 66,694 এবং এক ল� টাকা। 87,570 তাঁর দখেল থাকা িন�িলিখত �শয়ার�িল �থেক �া� �মাট লভ�াংশ িহসােবঃ আয়কর আিধকািরক �দেখেছন �য উপের উি�িখত িবষয়�িল ছাড়াও �শয়ার, আিপলকারীর �ী এবং দুই পু� অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস অফ ইি�য়া িলিমেটড এবং নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর �শয়ােরর মািলক িছেলন এবং এম. এস. ও. িব. ই. আর. ও. আই বনাম-এর �মাট আেয়র মেধ� �সই ।�শয়ার�িলর �মাট লভ�াংশ অ�ভু�� কেরিছেলন 1059 িস. আই. � (খা�া, �জ) একজন মূল�ায়নকারী। মূল�ায়ন বছর 1953-54 স�িক�ত আেদেশ, এই �সে� আয়কর আিধকািরক িন��প ম�ব� কেরেছনঃ Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) मोहन सिंह ओबेरॉय बनाम आयकर आयुक, पश्चिम बंगाल 29 नवंबर, 1972 [ के. एस. हेगडे, पी. गगनमोहन रेडी और एच. आर. खना जेजे.] आयकर-पत्नी और बेटे के नाम पर शेयर निर्धारिती-शेयरों से लाभांश आय-निर्धारिती की कुलआय में कब शामिल किया जाए-साबित करने का भार। अपीलार्थी ने मूल्यांकन वर्षों 1953-54 और 1954-55 के लिए उसके द्वारा रखे गए शेयरों सेप्राप्त सकल लाभांश को अपनी आय के रूप में दिखाया है। आय-कर अधिकारी ने हालांकि निर्धारितीकी आय में निर्धारिती की पत्नी और बेटों द्वारा रखे गए कुछ शेयरों का सकल लाभांश भी शामिल करलिया। अपीलीय सहायक आयुक्त ने आदेश की पुष्टि की। अपीलीय न्यायाधिकरण ने इस आधार परनिर्धारिती के पक्ष में निर्णय दिया कि हालांकि हो सकता है कि शेयरों का अधिग्रहण अपीलार्थी के गुप्तलाभ से किया गया हो फिर भी ऐसे किसी भी साक्ष्य के अभाव में कि शेयर निर्धारिती की संपत्ति का सारबने रहे हों, लाभांश आय को उसकी कुल आय में शामिल नहीं किया जा सकता, और यह कि यहकेवल पत्नी और निर्धारिती के पुत्र, जो शेयरों के पंजीकृत धारक थे, के शेयरों से लाभांश आय के लिएमूल्यांकन किया जाए। उच्च न्यायालय ने, संदर्भ में, निर्धारिती के खिलाफ निर्णय दिया। इस न्यायालय में अपील को खारिज करते हुए, अवधात यारिकि ( 1 ) आय-कर अधिकारी के आदेश से पता चलता है कि निर्धारिती द्वाराअतीत में विभाग के समक्ष यह स्वीकार किया गया था कि निर्धारिती की पत्नी व पुत्र के नाम परविचाराधीन शेयर और निर्धारिती के थे और उनके अपने निवेश थे। न्यायाधिकरण ने कहीं भी यह नहींपाया कि आयकर अधिकारी की टिप्पणियाँ तथ्यात्मक रूप से गलत थे या कि निर्धारिती द्वारा उक्तस्वीकारोक्ति नहीं की गई थी। इस निष्कर्ष को सही ठहराने के लिए पर्याप्त सामग्री थी कि निर्धारितीशेयरों का वास्तविक मालिक था और वे उसके द्वारा अपनी पत्नी और बेटों के नाम पर बेनामी धारित थे।[ 1061 ई-एफ, जी-एच) ( 2 ) यदि न्यायाधिकरण ने यह निष्कर्ष निकाला होता कि खरीद बेनामी नहीं की गई थी, औरअगर यह निष्कर्ष कुछ सबूतों पर आधारित होता तो उसे भारतीय आयकर अधिनियम 1922 की धारा66(1) के तहत संदर्भ में कार्यवाही में स्वीकार करना होता लेकिन न्यायाधिकरण ने कहीं भी इस प्रश्नपर विचार नहीं किया कि शेयरों की खरीद निर्धारिती की पत्नी और बेटों के नाम पर बेनामी थी या नहीं।[ 1063 बी०-सी०) ( 3 ) जब एक बार यह पाया जाय कि निर्धारिती शेयरों का वास्तविक मालिक था और यह किउन्हें उसकी पत्नी व बेटे के नाम पर बेनामी खरीदा गया था, तो यह उपधारित किया जाएगा किनिर्धारिती में ही शेयरों का स्वामित्व निहित है, जब तक कि उसके द्वारा यह नहीं दिखाया गया जाए किबाद की किसी घटना के कारण, वह शेयरों का मालिक नहीं रहा। इसलिए इसके होते हुए भी कि पत्नीऔर बेटा उक्त शेयरों के पंजीकृत धारक है, उन शेयरों से लाभांश आय को निर्धारिती की आय के रूपमें मूल्यांकन किया जाएगा। न्यायाधिकरण ने ऐसे आधार पर, जो कानूनी रूप से मान्य नहीं है, लाभांशआय को अलग कर दिया। [ 1062 ई-एच)किशनचंद लुनिडासिंग बजाज बनाम आयकर आयुक्त,[ 1966 ] 60 आई. टी. आर.500 का अनुसरण किया गया। हावड़ा ट्रेडिंग कं. वी. आयकर आयुक्त, [1959) 36 आई. टी. आर.215 और मीनाक्षी मिल्सबनाम आयकर आयुक्त, [1956] एस. सी. आर.691 संदर्भित किया गया। सिविल अपीलीय न्यायनिर्णयः सिविल अपील सं 2492 एवं 2493/1969 कलकत्ता उचच न्यायालय के निर्णय और आदेश दिनांकित 25 नवम्बर, 1969 से विशेष अनुमतिद्वारा अपील आई. टी. सन्दर्भ् सं० 149/1963 एस. टी. देसाई, टी. आर. भसीन, आर. एन. बनर्जी और ललित भसीन, रविंदर नारायण, जे. बी. दादाचंजी और ओ. सी. माथुर याचिकाकर्ता के लिए। बी. सेन, पी. एल. जुनेजा, एस. पी. नायर और आर. एन. सचथे उत्तरदाता के लिए। खना, जे. विशेष अनुमति द्वारा उक्त दो अपीलों को कलकत्ता उच्च न्यायालय के फैसले केविरुद्ध पेश किया गया है, जिसमें उसने भारतीय आयकर अधिनियम, 1922 की धारा 66(1) के तहतसंदर्भित निम्नलिखित प्रश्नों को राजस्व के विरूद्घ नकारात्मक रूप से अवधारित किया -: Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) ਮੋਹਨ ਸ ਿੰਘ ਓਬਰਾਏ ਬਨਾਮ ਆਮਦਨ ਕਸਮਸ਼ਨ-ਟੈਕ , ਪੱਛਮੀ ਬਿੰਗਾਲ 29 ਨਵਿੰਬਰ 1972 [ ਕੇ. ਐੱ . ਹੇਗਡੇ, ਪੀ. ਗਗਨਮੋਹਨ ਰੈਡੀ ਅਤੇ ਐੱਚ. ਆਰ. ਖਿੰਨਾ, ਜੇ. ਜੇ.] ਆਮਦਨ-ਟੈਕ -ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸ਼ੇਅਰ-ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਆਮਦਨ-ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਕ ੱਲ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਕਦੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ- ਬੂਤ ਦਾ ਬੋਝ। ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲਾਂ 1953-54 ਅਤੇ 1954-55 ਲਈ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦ ਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕ ੱਲ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਨੂਿੰ ਉ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਰੂਪ ਸਵੱਚ ਦਰ ਾਇਆ। ਆਮਦਨ-ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹਾਲਾਂਸਕ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਆਮਦਨ ੀ ਸਵੱਚ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦ ਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਕ ੱਝ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਕ ੱਲ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਨੂਿੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਅਪੀਲ ਹਾਇਕ ਕਸਮਸ਼ਨਰ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ ਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਅਪੀਲ-ਲੇਟ ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੇ ਟੈਕ ੀ ਦੇ ਹੱਕ ਸਵੱਚ ਇ ਆਿਾਰ ਉੱਤੇ ਫੈ ਲਾ ਸਦੱਤਾ ਸਕ ਹਾਲਾਂਸਕ ਸ਼ੇਅਰ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਗ ਪਤ ਮ ਨਾਸਫਆਂ ਸਵੱਚੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋ ਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਕ ਸ਼ੇਅਰ ਟੈਕ ੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਵੱਚ ਰਸਹ ਗਏ ਹਨ, ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਆਮਦਨ ਨੂਿੰ ਉ ਦੀ ਕ ੱਲ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਕਦਾ ੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਕ ਇਹ ਸ ਰਫ ਟੈਕ ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰ ਨ, ਜੋ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰਸਜ ਟਰਡ ਿਾਰਕ ਨ, ਸਜਨਹਾਂ ਦਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਉਨਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਆਮਦਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਕਦਾ ੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਿੰਦਰਭ ਸਵੱਚ, ਕਰਦਾਸਤ ਦੇ ਸਵਰ ੱਿ ਫੈ ਲਾ ਇ ਅਦਾਲਤ ਸਵੱਚ ਅਪੀਲ ਨੂਿੰ ਖਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਣਾਇਆ। 1.ਐੱਚ. ਈ. ਐੱਲ. ਡੀ. (1) ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਸਕ ਪਸਹਲਾਂ ਸਵਭਾਗ ਦੇ ਾਹਮਣੇ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦ ਆਰਾ ਇਹ ਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸਗਆ ੀ ਸਕ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੇ ਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਨਵੇਸ਼ ਨ। ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੇ ਸਕਤੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਸਖਆ ਸਕ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸਟੱਪਣੀਆਂ ਵਾ ਤਸਵਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਲਤ ਨ ਜਾਂ ਇਹ ਮਿੰਸਨਆ ਸਕ ਇਹ ਵੀਕਾਰਤਾ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦ ਆਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ੀ। ਇ ਅਨ ਮਾਨ ਨੂਿੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਸਹਰਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਮੱਗਰੀ ੀ ਸਕ ਕਰਦਾਤਾ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦਾ ਅ ਲ ਮਾਲਕ ੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉ ਦ ਆਰਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਬੇਨਾਮੀ ਰੱਸਖਆ ਸਗਆ ੀ। [ 1061 ਈ-ਐੱਫ, ਜੀ-ਐੱਚ] 2.ਜੇ ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੇ ਇਹ ਸ ੱਟਾ ਕੱਸਿਆ ਹ ਿੰਦਾ ਸਕ ਖਰੀਦ ਬੇਨਾਮੀ ਨਹੀਂ ੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਸ ੱਟਾ ਸਕ ੇ ਬੂਤ 'ਤੇ ਅਿਾਰਤ ੀ, ਤਾਂ ਇ ਨੂਿੰ 3 ਦੇ ਤਸਹਤ ਹਵਾਲੇ ਸਵੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਸਵੱਚ ਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਾਰਤੀ ਆਮਦਨ-ਟੈਕ ਐਕਟ, 1922 ਦੀ ਿਾਰਾ 66 (1)। ਪਰ ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੇ ਸਕਤੇ ਵੀ ਇ ਵਾਲ 'ਤੇ ਸਵਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਕ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕਰਦਾਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ' ਤੇ ਬੇਨਾਮੀ ੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। [1063 ਬੀ- ੀ] 3. ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਪਾਇਆ ਸਗਆ ਸਕ ਮ ਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇ ਦਾ ਅ ਲ ਮਾਲਕ ੀ ਸ਼ੇਅਰ ਅਤੇ ਇਹ ਸਕ ਉਨਹਾਂ ਨੂਿੰ ਉ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਬੇਨਾਮੀ ਖਰੀਸਦਆ ਸਗਆ ੀ, ਇਹ ਮਿੰਸਨਆ ਜਾਵੇਗਾ ਸਕ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਮ ਲਾਂਕਣਕਰਤਾ ਸਵੱਚ ਸਨਸਹਤ ਰਹੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਕ ਉ ਦ ਆਰਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਦਖਾਇਆ ਸਗਆ ੀ ਸਕ ਬਾਅਦ ਸਵੱਚ ਸਕ ੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਰਹਾ ੀ। ਇ ਲਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਕ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰਸਜ ਟਰਡ ਿਾਰਕ ਨ। ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੇ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਐਚ ਆਮਦਨ ਨੂਿੰ ਇ ਆਿਾਰ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਰੱਸਖਆ ਜੋ ਕਾਨੂਿੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ੀ। [ 1062 ਈ-ਐਚ] ਸਕਸ਼ਨਚਿੰਦ ਲੂਸਨਡੇਸ ਿੰਗ ਬਜਾਜ ਬਨਾਮ ਇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮਦਨ ਕਰ ਕਸਮਸ਼ਨਰ, [1966] 60 ਆਈ. ਟੀ. ਆਰ. 500 ਆਏ। ਹਾਵਡਾ ਟਰੇਸਡਿੰਗ ਕਿੰਪਨੀ. ਵੀ. ਆਮਦਨ ਕਰ ਕਸਮਸ਼ਨਰ, [1959] 36 ਆਈ. ਟੀ. ਆਰ. 215 ਅਤੇ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਸਮੱਲਜ਼ ਬਨਾਮ. ਆਮਦਨ ਕਰ ਕਸਮਸ਼ਨਰ, [1956] ਐ . ੀ. ਆਰ.-691 ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਦੱਤਾ ਸਗਆ ਹੈ। ਸ ਵਲ ਅਪੀਲ ਕਾਨੂਿੰਨਃ ਸ ਵਲ ਅਪੀਲ ਨਿੰ. 2492 ਅਤੇ 1969 ਦਾ 2493. ਫੈ ਲੇ ਅਤੇ ਸਮਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸਵਸ਼ੇਸ਼ ਛ ੱਟੀ ਦ ਆਰਾ ਅਪੀਲ 25 ਨਵਿੰਬਰ, 1969 ਨੂਿੰ ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ 1963 ਦੇ ਆਈ. ਟੀ. ਰੈਫਰੈਂ ਨਿੰਬਰ 149 ਸਵੱਚ. ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਐ . ਟੀ. ਦੇ ਾਈ, ਟੀ. ਆਰ. ਭ ੀਨ, ਆਰ. ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ ਅਤੇ ਲਸਲਤ ਭ ੀਨ, ਰਸਵਿੰਦਰ ਨਰਾਇਣ, ਜੇ. ਬੀ. ਦਾਦਾਚਿੰਜੀ ਅਤੇ ਓ. ੀ. ਮਾਥ ਰ। ਜਵਾਬਦੇਹ ਲਈ ਬੀ. ੇਨ, ਪੀ. ਐੱਲ. ਜ ਨੇਜਾ, ਐੱ . ਪੀ. ਨਾਇਰ ਅਤੇ ਆਰ. ਐੱਨ. ਚਥੀ। ਖਿੰਨਾ, ਜੇ. ਸਵਸ਼ੇਸ਼ ਆਸਗਆ ਦ ਆਰਾ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਪੀਲਾਂ ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈ ਲੇ ਦੇ ਸਵਰ ੱਿ ਸਨਰਦੇਸਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਸਜ ਸਵੱਚ ਇ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਮ ਟੈਕ ਐਕਟ, 1922 ਦੀ ਿਾਰਾ 66 (1) ਦੇ ਤਸਹਤ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਹੱਕ ਸਵੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਵੱਚ ਹੇਠ ਸਦੱਤੇ ਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਦੱਤਾ ੀਃ " ਭਾਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਵੱਚ ਇ ਮਾਮਲੇ ਸਵੱਚ, ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੂਿੰ ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲਾਂ 1953-54 ਅਤੇ 1954-55 ਲਈ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੀ ਅਨ ਮਾਨਤ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚੋਂ ਰ ਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਨੂਿੰ ਬਾਹਰ ਕੱਿਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਠਸਹਰਾਇਆ ਸਗਆ ੀ। 56,586 ਅਤੇ ਰ ਪਏ. 39,542 ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਨੂਿੰ ਕਰਦਾਸਤ ਦੇ ਮ ਨਾਸਫਆਂ ਸਵੱਚੋਂ ਪਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਦੀ ਸਕਹਡੀ ਰਕਮ ਪਰਾਪਤ ਹੋਈ ੀ? Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) S. T. Desai, T. R. Bhasin, R. N. Banerjee and La/it Bhan~, Ravinder Narain, J. B. Dadachanji and 0. C.· Mathur for thi appellants. B. Sen, P. L. Juneja, S. P. Nayar and R. N. Sachthey, for the respondent. KHANNA, J. These two appeals by special leave are directed against the judgment of Calcutta High Court whereby it answered the following question referred to it under section 66 ( 1) of the Indian Income Tax Act, 1922 in the negative in favour of the · revenue : "Whether on the facts and in the circumstances of the case, the Tribunal was justified in excluding from the assessable income of the assessee for the assessment years 1953-54 and 1954-55 the sums of Rs. 56,586 and Rs. 39,542 which were the amounts of dividend received by the assessee 's wife and two sons from shares ac-quired out of the profits of the assessee ?" The matter relates to assessment years 1953-54 and 1954-55, the corresponding previous years for which ended on March 31, 1953 and March 31, 1954 respectively. The appellant-assessee is the Managing Director of Messrs Hotels (1938) Lt& 'and other associated companies controlling a number of hotels in 'India. For the assessment years 1953-54 and 1954-55, the appellant showed incomes of Rs. 66,694 and Rs. 87 ,570 as the gross dividend derived by him from the following shares held by him : (i) Associated Hotels of India Ltd. . . . . 109, 606 shares . . . . 20 shares shares (ii) Northern India Caterers Ltd. . . 20 shares shares (iii) Oberoi Hotels (I) Ltd. . . 10 shares . . The Income Tax Officer found that besides the above mentioned shares, the appellant's wife and two sons held shares of Associated Hotels of India Ltd. and Northern India Caterers Ltd. and included the gross dividend of those shares in the total income of the B c D E F G H "·' J • .. A assessee. In the order relating to assessment year 1953-54, the Income Tax Officer in this context observed as under : ''Besides the income shown from the above men-tioned shares of the above named concerns, other in-come from dividends which are held by Benamidars of the assessee have also to be assessed in the hands of B the assessee. It is seen from the past records that the following shares standing in the names of the assessee's wife Sm.· J. D. Oberoi and the assessee's two sons. namely. Mr. P.R.S. Oberoi and Mr. T.R. Oberoi do in fact belong to the assessee and are his own invest-ments. The facts have also been admitted by the c assessee before the department in the past years. The income from these shares is therefore to be rightly in-cluded in the hands of the assessee and assessed accordingly. D Similarly, for assessment year 1954-55 ~e Income Tax Officer included the following dividends in the total income of the assessee: ~e~ the assessee went up in 'appeal, the Appellate Assistant H C:o!Iln11ss1?ner observed that the stand of the assessee that the d1V1dend m r~pect of t~e ~h~ held by his wife and two rnns should not bn mcluded m his mcome ,had already been negatived b J the Appellate Assistant Commissioner a~ per order dated Nov-H -~;J Sup CI/73 ember 24, 1959 for the assessment year 1952-53. The Appellate Assistant Commissioner accordingly repelled the contention on be-half of the assessee that the amounts of Rs. 56,586 and Rs. 39,547 should not be included in his income. In the order dated Novem-ber 24, 1959 for the assessment year 1952-53, the Appellate Assistaut Commissioner had referred to the following observations of the Income Tax. Investigation Commission : "It was found that Sri M. S. Obercii owned· 78,650 ordinary shares in his own name, 15,885 shares in the name of his wife Sm. Iswarani Debi, 6823 shares in the name of Sri T. R. Oberoi and 5,000 shares in the name of his daughter Sm. Rajarani Kapoor out of a total · of 2000,000 ordinary shares issued and paid up as on 31-2-47". . Reliance was also placed upon the following ex.tract from a letter addressed by the assessee to the Commission : "In preparing the statement of wealth, I have taken Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) আয়কর আিধকািরক �দেখেছন �য উপের উি�িখত িবষয়�িল ছাড়াও �শয়ার, আিপলকারীর �ী এবং দুই পু� অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস অফ ইি�য়া িলিমেটড এবং নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর �শয়ােরর মািলক িছেলন এবং এম. এস. ও. িব. ই. আর. ও. আই বনাম-এর �মাট আেয়র মেধ� �সই ।�শয়ার�িলর �মাট লভ�াংশ অ�ভু�� কেরিছেলন 1059 িস. আই. � (খা�া, �জ) একজন মূল�ায়নকারী। মূল�ায়ন বছর 1953-54 স�িক�ত আেদেশ, এই �সে� আয়কর আিধকািরক িন��প ম�ব� কেরেছনঃ " উপেরর উি�িখত �শয়ার�িল �থেক উি�িখত আেয়র পাশাপািশ, অন�ান� লভ�াংশ �থেক আেস যা করদাতার �বনামীদারেদর হােত থােক, �স�িলও করদাতার হােত মূল�ায়ন করেত হেব। অতীেতর নিথ �থেক �দখা যায় �য, িন�িলিখত �শয়ার�িল করদাতার �ী �মতীর নােম রেয়েছ। আই. িড. ওেবরয় এবং করদাতার দুই পু�। যথা, িমঃ িপ. আর. এস ওেবরয় এবং িমঃ �. আর ওেবরয় �কৃতপে� করদাতার অ�গ�ত এবং তাঁর িনেজর িবিনেয়াগকারী। ঘটনা�িলও �ীকার কেরেছ িবগত বছর�িলেত িবভােগর সামেন মূল�ায়নকারী। এই �শয়ার�িল �থেক �া� আয় যথাযথভােব মূল�ায়নকারীর হােত জমা রাখেত হেব এবং মূল�ায়ন করেত হেব।�সই অনুযায়ী। হেব। �শয়ারেহা�ােরর নাম �মাট লভ�াংশ 1. �মিত। আই. িড. ওেবরয়, মূল�ায়নকারীর �ী। ( ক) অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস (1) িলিমেটেডর 15,886� �শয়ার) 3,971 (খ) নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর 30� �শয়ার। 15273 2. মূল�ায়নকারীর পু� িমঃ �. আর. ওেবরয়। ( ক) উ�রা�েলর ইি�য়া ক�াটারস িলিমেটড 50� �শয়ার 25,454 ( খ) অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস (আই) িলিমেটেডর 6,823� �শয়ার। 1706 3 করদাতার পু� িমঃ িপ. আর. এস. ওেবরয়। ( ক) নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটড (20� �শয়ার) 10,182 56,586 একইভােব, মূল�ায়ন বছেরর জন� 1954-55 আয়কর আিধকািরক করদাতার �মাট আেয়র মেধ� িন�িলিখত লভ�াংশ অ�ভু�� িছলঃ �শয়ার �হা�ারেদর নাম �নট লভ�াংশ �মিত। আই. িড. ওেবরয় 15,886 অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস অফ ইি�য়া িলিমেটেডর �শয়ার 50 নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর �শয়ার। 3177 30 নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর �শয়ার 10,500 � �. আর. ওেবরয় 17,500 6,823 অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস অফ ইি�য়া িলিমেটেডর �শয়ার। 1,365 � িপ. আর. এস ওেবরয়ঃ 20 নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর �শয়ার। 7000 39,542 (খ) নদ�ান� ইি�য়া ক�াটারাস� িলিমেটেডর 30� �শয়ার। 15273 যখন মূল�ায়নকারী আিপল কেরন, তখন আিপল সহকারী কিমশনার পয�েব�ণ কেরন �য মূল�ায়নকারীর অব�ান হল - তাঁর �ী ও দুই পুে�র মািলকানাধীন �শয়ােরর লভ�াংশ তাঁর আেয়র মেধ� অ�ভু�� করা উিচত নয়, যা ইিতমেধ�ই আিপল সহকারী কিমশনার কতৃ�ক নেভ�েরর আেদশ অনুযায়ী বািতল করা হেয়েছ। 1521 সুপার িসআই/73 1060 [ 1973 ] 2 এস। িস. আর সুি�ম �কােট�র �িতেবদন 24�শ �সে��র, 1959 মূল�ায়ন বছেরর জন� 1952-53। তদনুসাের আিপল সহকারী কিমশনার এই খািরজ কের �দন যুি��েক করদাতার অেধ�ক �য টাকা। 56,586 এবং এক ল� টাকা। 39.542 তার আেয়র মেধ� অ�ভু�� করা উিচত নয়। মূল�ায়ন বছেরর জন� 1959 সােলর 24�শ নেভ�র তািরেখর আেদেশ আিপল সহকারী কিমশনার িন�িলিখত পয�েব�ণ�িল উে�খ কেরিছেলন। - আয়কর তদ� কিমশেনরঃ " জানা �গেছ �য � এম. এস. ওেবরয় 78,650 জেনর মািলক িছেলন। তাঁর িনেজর নােম সাধারণ �শয়ার, তাঁর �ী �মতীর নােম 15,885� �শয়ার। ঈ�রণী �দবী, � �. আর. ওেবরেয়র নােম 6823� �শয়ার এবং তাঁর কন�া �মতীর নােম 5,000� �শয়ার।রাজারানী কাপুর �মােটর বাইর 2, 000 সাধারণ �শয়ার জাির করা হেয়েছ এবং 31-2-47 অনুযায়ী পিরেশাধ করা হেয়েছ। মূল�ায়নকারীর �ারা কিমশনেক সে�াধন করা এক� িচ� �থেক িন�িলিখত উ�ৃতাংেশর উপরও িরলােয়� রাখা হেয়িছল স�েদর িববরণী ��ত করার সময়, আিম এবং আমার পিরবােরর অন�ান� সদস�েদর কােছ �য সম� স�দ রেয়েছ তা িবেবচনায় িনেয়িছ। �দ� স�েদর িববরণ অনুযায়ী ফাঁিক �দওয়া আয় দাঁড়ায় 500 �কা� টাকা। 20 ল� ল� টাকা। এিড়েয় যাওয়া সম� অথ� মূলত অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস অফ ইি�য়া িলিমেটেডর �শয়াের িবিনেয়াগ করা হয়। এই �শয়ার�িলর দাম ব�াপকভােব কেমেছ। আমার দায়ব�তা িনধ�ারণ এবং তার পিরেশােধর ��ে� এই �শয়ার�িলর দাম এবং আমার পিরেশাধ করার �মতা �ােসর িহসাব িনেত হেব। Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) एस. टी. देसाई, टी. आर. भसीन, आर. एन. बनर्जी और ललित भसीन, रविंदर नारायण, जे. बी. दादाचंजी और ओ. सी. माथुर याचिकाकर्ता के लिए। बी. सेन, पी. एल. जुनेजा, एस. पी. नायर और आर. एन. सचथे उत्तरदाता के लिए। खना, जे. विशेष अनुमति द्वारा उक्त दो अपीलों को कलकत्ता उच्च न्यायालय के फैसले केविरुद्ध पेश किया गया है, जिसमें उसने भारतीय आयकर अधिनियम, 1922 की धारा 66(1) के तहतसंदर्भित निम्नलिखित प्रश्नों को राजस्व के विरूद्घ नकारात्मक रूप से अवधारित किया -: " क्या मामले के तथ्यों और परिस्थितियों के मध्येनजर, न्यायाधिकरण द्वारा वर्ष 1953-54और 1954-55 के निर्धारण वर्ष् के लिए निर्धारिती की कर योग्य आय में से रु० 56,58 और रु.39,542 प्राप्त लाभांश की राशि, जो कि निर्धारिती की पत्नी और दो बेटों द्वारा उन शेयरों से प्राप्त कीगयी थी जो निर्धारिती के लाभ से क्रय किये गये थे?” यह मामला मूल्यांकन वर्षों 1953-54 और 1954-55 जिसका सम्बंधित पिछला वर्ष् क्रमश्ः 31 मार्च,1953 व 31 मार्च, 1954 को समाप्त हुआ है। अपीलार्थी-निर्धारिती मेसर्स होटल्स (1938)लिमिटेड व कइ अन्य सम्बद्घ कम्पनियों का प्रबंध निदेशक है, जो भारत में कई होटलों को नियंत्रितकरता है। मूल्यांकन वर्ष 1953-54 और 1954-55 में, अपीलार्थी ने रु 66,694 और रु. 87,570सकल लाभांश के रूप में उनके द्वारा धारित निम्नलिखित शेयरों से प्राप्त होना दर्शाया है- (i) एसोसिएट होटल इंडिया लिमिटेड ………... 109 , 606 शेयर (ii) नार्दन इंडिया कैटरर्स लिमिटेड। …………..20 शेयर (iii) ओबेरॉय होटल्स (1) लिमिटेड। …………...10 शेयर आयकर अधिकारी ने पाया कि उपरोक्त शेयरों के अलावा, अपीलार्थी की पत्नी और दो बेटों के पासएसोसिएटेड होटल्स ऑफ इंडिया लिमिटेड और नॉर्दर्न इंडिया कैटरर्स लिमिटेड के शेयर थे और उन्होंनेउन शेयरों के सकल लाभांश को निर्धारिती की कुल आय में शामिल किया गया था । कर निर्धारण वर्ष् 1953-54, के लिए आदेश् में आयकर अधिकारी द्वारा यह अवधारित किया गया कि- " उपर्युक्त नाम की संस्थाओं के उपरोक्त उल्लिखित शेयरों से दिखाई गई आय के अलावा, निर्धारितीके बेनामीदारों द्वारा रखे गए लाभांश से आने वाली अन्य आय का भी आकलन निर्धारिती के हाथों कियाजाना है। पिछले अभिलेखों से यह देखा गया है कि निम्नलिखित शेयर निर्धारिती की पत्नी श्रीमती आई.डी. ओबेरॉय और निर्धारिती के दो बेटे, अर्थात्, श्री पी. आर. एस. ओबेरॉय और श्री टी. आर. ओबेरॉयके नाम पर रहे हैं जो वास्तव में निर्धारिती के हैं और उनके अपने निवेश हैं। विगत वर्षों में निर्धारिती द्वाराभी विभाग के समक्ष तथ्यों को स्वीकार किया गया है। इसलिए इन शेयरों से होने वाली आय को उचितरूप से निर्धारिती के हाथों में जमा किया जाना चाहिए और तदनुसार मूल्यांकन किया जाना चाहिए। 1. श्रीमती आइ०डी० आेबराय निर्धारिती की पत्नी(ए) 15886 शेयर एसाेसियट होटल इंडिया लि० के 3,971(बी)30 शेयर नार्दन इंडिया केटरर लि० के 15,2732. श्री टी०आर० आेबराय(ए)50 शेयर नार्दन इंडिया केटरर के 25,454 (बी)6,823 शेयर एसाेसियट होटल लि० के 1,706ार०एस० आेबराय3. श्री पी०अा(ए) 20 शेयर नार्दन इंडिया केटरर लि० के 10,18256,586 निर्धारिती जब अपील में गया तो अपीलीय सहायक आयुक्त द्वारा यह पाया गया कि निर्धारितीका इस कथानक, कि उसकी पत्नी तथा दो पुत्रों के द्वारा धारित शेयरों के लाभांश् को उसकी आय मेंशामिल नहीं किया जाना चाहिये, को अपीलीय सहायक आयुक्त द्वारा निर्धारण वर्ष 1952 -53 के लिएअपने आदेश दिनांक नवम्बर 24, 1959 के द्वारा नकारा जा चुका है। अपीलीय सहायक आयुक्त ने निर्धारिती के कथानक को तदनुसार कि रू० 56,586 और रु. 39,542की राशि को उसकी आय में शामिल नहीं किया जाना चाहिए, तदनुसार खारिज कर दिया। निर्धारण वर्ष1952 -53 के लिए अपने आदेश दिनांक 24 नवंबर, 1959 में अपीलीय सहायक आयुक्त ने आयकरजांच आयोग की निम्नलिखित टिप्पणियों का उल्लेख किया थाः " यह पाया गया कि दिनांक 31/02/1947 तक जारी व भुगतान किये गये कुल2000,000 साधारण शेयरों में से श्री एम. एस. ओबेरॉय के स्वामित्व में 78,650 साधारणशेयर, उनकी पत्नी श्रीमती ईश्वरानी देवी के नाम 15,885 साधारण शेयर, श्री टी. आर.ओबेरॉय के नाम और 6823 शेयर और उनकी बेटी श्रीमती राजारानी कपूर के नाम 5000शेयर। निर्धारिती द्वारा आयोग को संबोधित एक पत्र से निम्नलिखित उद्धरण पर भी भरोसा रखा गया थाः Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) " ਭਾਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਵੱਚ ਇ ਮਾਮਲੇ ਸਵੱਚ, ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਨੂਿੰ ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲਾਂ 1953-54 ਅਤੇ 1954-55 ਲਈ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੀ ਅਨ ਮਾਨਤ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚੋਂ ਰ ਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਨੂਿੰ ਬਾਹਰ ਕੱਿਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਠਸਹਰਾਇਆ ਸਗਆ ੀ। 56,586 ਅਤੇ ਰ ਪਏ. 39,542 ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਨੂਿੰ ਕਰਦਾਸਤ ਦੇ ਮ ਨਾਸਫਆਂ ਸਵੱਚੋਂ ਪਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਦੀ ਸਕਹਡੀ ਰਕਮ ਪਰਾਪਤ ਹੋਈ ੀ? ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲ 1953-54 ਅਤੇ 1954-55 ਨਾਲ ਬਿੰਿਤ ਹੈ, ਸਜ ਲਈ ਸਪਛਲੇ ਾਲ ਕਰਮਵਾਰ 31 ਮਾਰਚ, 1953 ਅਤੇ 31 ਮਾਰਚ, 1954 ਨੂਿੰ ਖਤਮ ਹੋਏ ਨ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ-ਮ ਲਾਂਕਣਕਰਤਾ ਮੈ ਰ ਹੋਟਲਜ਼ (1938) ਸਲਮਸਟਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿੰਿਤ ਕਿੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਪਰਬਿੰਿ ਸਨਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਵੱਚ ਕਈ ਹੋਟਲਾਂ ਨੂਿੰ ਸਨਯਿੰਤਸਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲਾਂ 1953-54 ਅਤੇ 1954-55 ਲਈ, ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੇ ਰ ਪਏ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਰ ਾਈ। 66,694 ਅਤੇ ਰ ਪਏ. 87,570 ਉ ਦ ਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹੇਠ ਸਲਖੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕ ੱਲ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਸਵੱਚਃ ( i) ਿੰਬਿੰਸਿਤ ਹੋਟਲ ਇਿੰਡੀਆ ਸਲਮਸਟਡ 109 , 606 ਸ਼ੇਅਰ (ii) ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ। 20 ਸ਼ੇਅਰ (iii) ਓਬਰਾਏ ਹੋਟਲਜ਼ (1) ਸਲਮਸਟਡ। 10 ਸ਼ੇਅਰ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀ ਨੇ ਪਾਇਆ ਸਕ ਉੱਪਰ ਦੱ ੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਿੰਡੀਆ ਸਲਮਸਟਡ ਅਤੇ ਨੌਰਦਰਨ ਇਿੰਡੀਆ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦਾ ਕ ੱਲ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਐੱਮ. ਐੱ . ਓ. ਬੀ. ਈ. ਆਰ. ਓ. ਆਈ. ਬਨਾਮ ਦੀ ਕ ੱਲ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸਗਆ ੀ ਇੱਕ ਮ ੱਲਾਂਕਣਕਰਤਾ। ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲ 1953-54 ਨਾਲ ਬਿੰਿਤ ਆਦੇਸ਼ ਸਵੱਚ, ਇ ਿੰਦਰਭ ਸਵੱਚ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹੇਠ ਸਲਖੇ ਅਨ ਾਰ ਸਟੱਪਣੀ ਕੀਤੀਃ " ਉੱਪਰ ਦੱ ੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੱ ੇ ਗਏ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਸਦਖਾਈ ਗਈ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੇ ਬੇਨਾਮੀਦਾਰਾਂ ਦ ਆਰਾ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਵੀ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਸਵੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਪਛਲੇ ਸਰਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੇਸਖਆ ਸਗਆ ਹੈ ਸਕ ਹੇਠ ਸਲਖੇ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਰੀਮਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਆਈ. ਡੀ. ਓਬਰਾਏ ਅਤੇ ਕਰਦਾਸਤ ਦੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰ। ਰੀ ਪੀ. ਆਰ. ਐੱ . ਓਬਰਾਏ ਅਤੇ ਰੀ ਟੀ. ਆਰ. ਓਬਰਾਏ ਅ ਲ ਸਵੱਚ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਨਾਲ ਬਿੰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਨਵੇਸ਼ਕ ਹਨ। ਤੱਥਾਂ ਨੂਿੰ ਵੀ ਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸਗਆ ਹੈ ਸਪਛਲੇ ਾਲਾਂ ਸਵੱਚ ਸਵਭਾਗ ਦੇ ਾਹਮਣੇ ਮ ਲਾਂਕਣਕਰਤਾ। ਇ ਲਈ ਇਨਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਨੂਿੰ ਹੀ ਿਿੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਸਵੱਚ ਰੱਸਖਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮ ਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਇ ਅਨ ਾਰ. ਹੈ। ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕਦਾਨਾਮ ਕ ੁੱਲ ਰ ਪਏ. 1. ਐੱਮ. ਆਈ. ਡੀ. ਓਬਰਾਏ, ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ। (ਏ) ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ (1) ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ 15,886 ਸ਼ੇਅਰ) 3,971 (ਬੀ) ਨੌਰਦਰਨ ਇਿੰਡੀਆ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ 30 ਸ਼ੇਅਰ 15,273: 2. ਸ਼ਰੀਮਾਨ ਟੀ. ਆਰ. ਓਬਰਾਏ, ਕਰਦਾਸਤ ਦਾ ਪ ੱਤਰ। 25454 ( a) ਉੱਤਰੀ ਦੇ 50 ਸ਼ੇਅਰ ਇਿੰਡੀਆ ਕੈਟਰ ਸਲਮਸਟਡ ( ਅ) ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ (ਆਈ) ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ 6,823 ਸ਼ੇਅਰ 1,706 3. ਸ਼ਰੀਮਾਨ ਪੀ. ਆਰ. ਐੱ . ਓਬਰਾਏ, ਮ ੱਲਾਂਕਣਕਰਤਾ ਦਾ ਪ ੱਤਰ। ( ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ (20 ਸ਼ੇਅਰ) 10,182 56,586 ਇ ੇ ਤਰਹਾਂ, ਮ ੱਲਾਂਕਣ ਾਲ 1954-55 ਲਈ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀਇ ਸਵੱਚ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਕ ੱਲ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਹੇਠ ਸਲਖੇ ਲਾਭ-ਅਿੰਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨਃ ਸ਼ੇਅਰਿਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨ ੱਟ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਸ਼ਰੀਮਤੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਓਬਰਾਏ 15,886 ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਿੰਡੀਆ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ 3,177 30 ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ 10,500 ਸ਼ਰੀ ਟੀ. ਆਰ. ਓਬਰਾਏ 50 ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ 17,500 6,823 ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਿੰਡੀਆ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ 1,365 ਸ਼ਰੀ ਪੀ. ਆਰ. ਐੱ . ਓਬਰਾਏਃ 20 ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਕੈਟਰਰਜ਼ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ 7,000 39,542 ਜਦੋਂ ਕਰਦਾਸਤ ਅਪੀਲ ਸਵੱਚ ਸਗਆ, ਤਾਂ ਅਪੀਲ ਹਾਇਕ ਕਸਮਸ਼ਨਰ ਨੇ ਸਕਹਾ ਸਕ ਕਰਦਾਸਤ ਦਾ ਰ ਖ ਇਹ ਉ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦ ਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਬਿੰਿ ਸਵੱਚ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਨੂਿੰ ਉ ਦੀ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ੀ ਸਜ ਨੂਿੰ ਅਪੀਲ ਹਾਇਕ ਕਸਮਸ਼ਨਰ ਦ ਆਰਾ ਨਵਿੰਬਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨ ਾਰ ਪਸਹਲਾਂ ਹੀ ਨਕਾਰ ਸਦੱਤਾ ਸਗਆ 24 ਜਨਵਰੀ 1959 ਨੂਿੰ ਮ ੱਲਾਂਕਣ ਾਲ 1952-53 ਲਈ। ਅਪੀਲ ਹਾਇਕ ਕਸਮਸ਼ਨਰ ਨੇ ਇ ਅਨ ਾਰ ਸਵਵਾਦ ਨੂਿੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਸਦੱਤਾ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦਾ ਅੱਿਾ ਸਹੱ ਾ ਜੋ ਰ ਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਹੈ। 56,586 ਅਤੇ ਰ ਪਏ. 39.542 ਇ ਨੂਿੰ ਉ ਦੀ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲ ਲਈ 24 ਨਵਿੰਬਰ, 1959 ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਸਵੱਚ, ਅਪੀਲ ਹਾਇਕ ਕਸਮਸ਼ਨਰ ਨੇ ਹੇਠ ਸਲਖੀਆਂ ਸਟੱਪਣੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਦੱਤਾ ੀਃ Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) "It was found that Sri M. S. Obercii owned· 78,650 ordinary shares in his own name, 15,885 shares in the name of his wife Sm. Iswarani Debi, 6823 shares in the name of Sri T. R. Oberoi and 5,000 shares in the name of his daughter Sm. Rajarani Kapoor out of a total · of 2000,000 ordinary shares issued and paid up as on 31-2-47". . Reliance was also placed upon the following ex.tract from a letter addressed by the assessee to the Commission : "In preparing the statement of wealth, I have taken into account all the assets of which I and o:her members of my family are possessed. According to the statement of wealth furnished the evaded income comes to Rs. 20 lakhs. All the money that was evaded is invested mainly in the shares of Associated Hotels of India Ltd. There has been great fall in the price of these shares. In fix. ing up my liability and the payment thereof due account will have to be taken of the fall in prices of these shares ar.d my capacity to pay." Jt was also found that the Income Tax Investigation Commission had held that the shares had been acquired by the assessee out of the suppressed income which was detennined to be R~. 16,62,211. fo second appeal before the Income Tax Appellate Tribunal, the assessee contended that the Income Tax Investigation Com-mission had considered oniy the shares of the Associated Hotels of Indi.1, but the bulk of dividend included in the assessee's income in the two assessment years in questio11 was the dividend declared by Northern India Catereres Ltd. Contention was further· ad-vanced that assuming that the shares in question were acquired out of the assessee's secreted ;irofits in 1943, the wife and the two sons of the assessee could only be assessed in respect of the divi-dend income as they were the registered holders of those shares. These ;ontentions found favour with the Tribunal. The Tribooal accordingly directed that the income assessed for the assessee should be reduced by the amounts of Rs. 56,586 and Rs. 39.452 in the assessment'years 1953-54 and 1954-55 respectively. On applica-tion filed by tlje Commissioner. the question reproduced above was thereafter referred to the High Court. A B c D E F G ._ • The High Court, in answering the question in the. negative, observed that the shares in question had been purchased by the assessee in the name of his wife and two sons and, in the circum-stances, the natural inference was that the purchases were benami transactions. It was, in the opinion of the lligh Court, for the assessee to discharge the burden which lay upon hinl to show that B the shares had not been purchased by hinl benami in the name of his wife and sons but he had failed to discharge that burden. The High Court also held that the real owner could be assessed on the dividend income even though his wife and sons were the registered holders of the shares. In the result, the question referred, as al-ready mentioned earlier, was ·answered in the negative. Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) আরও �দখা �গেছ �য, আয়কর তদ� কিমশন বেলেছ �য, করদাতার �ারা অব�� আয় �থেক �শয়ার�িল অিধ�হণ করা হেয়িছল, যা িনধ�ািরত িছল 500 �কা� টাকা। 16,62,211 . আয়কর আিপল �াইবু�নােল ি�তীয় আেবদেন করদাতার যুি� িছল �য, আয়কর তদ� কিমশন �ধুমা� অ�ােসািসেয়েটড �হােটলস অফ ইি�য়ার �শয়ার িবেবচনা কেরেছ, িক� দু� মূল�ায়ন বছের করদাতার আেয়র মেধ� অ�ভু�� ।লভ�াংেশর বড় অংশ িছল নদ�ান� ইি�য়া ক�াটােরেরস িলিমেটেডর �ঘািষত লভ�াংশ যিদ ধের �নওয়া হয় �য, 1943 সােল করদাতার �গাপন মুনাফা �থেক সংি�� �শয়ার�িল অিধ�হণ করা হেয়িছল, তেব করদাতার �ী ও দুই পু� �কবলমা� লভ�াংশ আেয়র ��ে� মূল�ায়ন করা �যেত পাের কারণ তাঁরা �সই �শয়ার�িলর িনবি�ত ধারক িছেলন। এই অিভেযাগ�িল �াইবু�নােলর অনু�েল িছল।�াইবু�নাল তদনুসাের িনেদ�শ �দওয়া হয় �য, করদাতার জন� িনধ�ািরত আয় 500 �কা� টাকা কিমেয় আনা উিচত। 56,586 এবং এক ল� টাকা। 39,452 মূল�ায়ন বছের যথা�েম 1953-54 এবং 1954-55।।কিমশনােরর দােয়র করা আেবদেনর িভি�েত, উপের পুন��পাদন করা ��� পের হাইেকােট� পাঠােনা হয় 1061 ABB. AN. IN. BEAT fo. HH. AR. CT (AAT, &.) 2 ad Cod Web fords yas Fa A, WAL cash PatOR FAIwold at 8 We Fad TA Ca 2aiet7 Aas 22 AAO Bole oepra fet A, CPAPICTCart cama fact।RRA NOS, PAnoM ay fa old GA A AeA fet OT ARAN PAI,Mm cA A AY cata fos oa a 8 Yur TAI Gat fea att, fee fofra Ge bre ax 2aRa।Bae UWS ATR A apo Afiee Tem? aad fofswo. ।Bryer, A Clao-oN -Caিহসােব ClaACAGodCASSIS|িছল।িস। িছল। SIG PIR OTA, PAnOM AS Ae We HM-olsT - | Te Be HARA A, Web PAPA 22 Has WHET FA OT FER G,a BAA OH CARS CAS TR BAA Bay।2 Ba UN Aw MW A, TS ArcUfa aa ya CT A, Pato A 8 BW wa A CASA BH FAM CARA, VAAayry AT 2 AM BST।56,586 148 IP AS VP।39,542 Panto FART AS alo.হেয়িছল।A218, BAA CAC AR A, PNA Akad Gay aAeA GP ASA BCT MATIW A, Panerd 3 8 B Fad TA A CARS AAR, AS oF fA AR Ol fw।3s AT Neato aowrgTS GAH 2 A We ABA AW, FON Sa AIST HAT WE A AP WPA WAVPa Say We Cama fet A yHATel CAA APo Ais faery Ads CHS lA Al 8 ।mm ea TE Gait fa Afeot trea PIA PR WAY Par 2AeT A Al WAC MBSerae Mea waft, oa aaed oiisetaed CAaGe WSIS SAGA NAH OIAIR PA।Pal SCA MASA CHAS Saleits Baa PAT RMA।Sa BWS38 HA A A CASS।Aas wena fagtew wee FAT RAR I ah aa ase Bawa BeERPArs Rast saiy A oad Raw asroe ot fei aa Ce BMerafef।Vids BMeeifetl A wt RT VIS CAA Far Blsy। িবপরীেত, Sapa 12 "teh a7 Pat A at aes Wz HE Peano Fsar wis cme issrho Nae eA, OR CAST (Ae।w 2RI- 1062 [ 1973 ] 2 এস। িস. আর yfay cenba afoca ।28 ANH AT Bor cafes cr. fe-co 922 Barited Mared GA fod PARAআয়কর কিমশনার (1)।oe @a tam 2k BT ow A wm Ale Alay ae PAaIesTMA FA8 WIA CAM aA 948 AR TS cash yA aaa faaiho Bla, fofeMot BAYPa Bay, 1922-94 MAT 18 (5)-98 BA HN 92 YamMAa CRIA aরেয়েছ।mS <tT 2A A, 12 AGA Ae 22 ARG 16 (2) WAAR BAG SPM PoP.।me OWAPA AMT Pa OM ART AA AGM alert aq B3GT Cees Hr. (GI)-I5 Pash 22 oMewd Atl Jaaq SP FATeam Aerts arm ff fe-co faba Pat 2AIRa। আয়কর কিমশনার (2)।2 GO ATRaat (A MAS WY OA CUCIA Gay CAAT MAS BP A WANA AlerHeIS athe(Hy al।aft cat fideo CARANaee afte fd wefo ma A CF CARRETOSS4 Aid Pa।fee Cems seit BPO aI Sane fags ya SAAT WO Ma, faa CRM ant Say ms aed, 948 MPa war faoat par foCTH S]Sকেরর OCTহেব। হেব। ।Canad apo wired FR TT RAR TD Swe WR A NA Fal WG"aT gfa"-FaAPgi> Al TATA Ao wea A A Aon AP WA Bsypa fide CARAMIES।CIS Ha, POM ae sae RyTNaoe AWdaraad waht Se 2-99 CAA Be Par BARA।at se eat RAT RyMatos Alaa se CRS Ae Aomead CGA Pa BEA Pal AO WA। Roa BTA Hw WW A PRPs AIT AS foteto Ant AA aH MARQW Bea0 (PH? (aay al। ERP Bas WEST FER A, Ah caash saitseala OMA Fret Ae AroRo Na, OG CARS Patron NAew AQ OR A MAS WA Dom, Tom? Be |।। একবার OM Ob WIAA WA Wee Pal WES TM® FA SRPAeA Wes oF Ra।AT CIT (A HATE CAMS APo Ais a4 Bll aT BAe ol at atk WW Yad ae Sat, a ape sar 2d A CAS Ahir HIS 219 রেয়েছ HAI, Ah a a GAH 2 A Aad SMS AoA PAT fos CAA Ahi VAqh Oa Mara।। aq-14 MO Cato Maid Waa - ea SSeia? SPA, SIMA Ao, (1) [1959] 36 TR. fb. BIA. 215-95 GAAfeRe fod PA ay।( 2) [ 1966 ] 60 oe. fe. aa 500। এম. এস. ওেবরয় িভ. িস. আই. �. (খা�া, �জ.) 1063 Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) " यह पाया गया कि दिनांक 31/02/1947 तक जारी व भुगतान किये गये कुल2000,000 साधारण शेयरों में से श्री एम. एस. ओबेरॉय के स्वामित्व में 78,650 साधारणशेयर, उनकी पत्नी श्रीमती ईश्वरानी देवी के नाम 15,885 साधारण शेयर, श्री टी. आर.ओबेरॉय के नाम और 6823 शेयर और उनकी बेटी श्रीमती राजारानी कपूर के नाम 5000शेयर। निर्धारिती द्वारा आयोग को संबोधित एक पत्र से निम्नलिखित उद्धरण पर भी भरोसा रखा गया थाः " धन का विवरण तैयार करने में, मैंने उन सभी परिसंपत्तियों को ध्यान में रखा हैजिन्हें मैं और मेरे परिवार के अन्य सदस्य धारित करते है, पेश किये गये धन के विवरण के आधार परछिपाइ गयी आय 20 लाख होती है। सारा पैसा मुख्य रूप से छिपाया गया । एसोसिएटेड होटल्स ऑफइंडिया लिमिटेड के शेयरों में निवेश किया गया था । इन शेयरों की कीमत में भारी गिरावट आई है। मेरेदायित्व निर्धारण भुगतान के लिए इन शेयरों की कीमतों में गिरावट को और भुगतान करने की मेरी क्षमताको भी ध्यान में रखना होगा।'’ यह भी पाया गया कि आयकर जांच आयोग ने यह अभिनिर्धारित किया था कि निर्धारिती द्वारा दबी हुईआय में से शेयरों का अधिग्रहण किया गया था, जो कि रु 16,62,211 अभिनिर्धारित थे। आयकर अपीलीय न्यायाधिकरण के समक्ष दूसरी अपील में, निर्धारिती ने तर्क दिया कि आयकरजांच आयोग ने केवल एसोसिएटेड होटल्स ऑफ इंडिया के शेयरों पर विचार किया था, लेकिन दोमूल्यांकन वर्षों में निर्धारिती की आय में शामिल लाभांश का बड़ा हिस्सा नॉर्दर्न इंडिया कैटरर्स लिमिटेडद्वारा घोषित लाभांश था। आगे यह तर्क दिया गया कि यह मान लिया जाए कि विचाराधीन शेयरों काअधिग्रहण 1943 में निर्धारिती के गुप्त लाभ से किया गया था, तब भी उनका मूल्याकंन निर्धारिती कीपत्नी और दो बेटों की लाभांश आय के संबंध में किया जा सकता है क्योंकि वे उन शेयरों के पंजीकृतधारक थे। इन तर्कों को न्यायाधिकरण का समर्थन मिला। ट्रिब्यूनल ने तदनुसार निर्देश दिया किनिर्धारिती के लिए निर्धारित आय में से रु० 56,586 और रु. 39,452 मूल्यांकन वर्षों में क्रमशः1953-54 और 1954-55 के लिए कम किया जाना चाहिए। आयुक्त द्वारा दायर आवेदन पर, ऊपरपुनः प्रस्तुत प्रश्न को बाद में उच्च न्यायालय को भेजा गया था। उच्च न्यायालय ने इस प्रश्न का नकारात्मक उत्तर देते हुए, यह पाया गया कि विचाराधीन शेयरोंको निर्धारिती द्वारा अपनी पत्नी और दो बेटों के नाम पर खरीदा गया था और परिस्थितियो के दृष्टिकोणसे, स्वाभाविक निष्कर्ष यह था कि खरीद बेनामी लेनदेन थी। उच्च न्यायालय की राय में, यह निर्धारितीके लिए था कि वह उस बोझ का निर्वहन करे जो उस पर यह दिखाने के लिए था कि शेयर उसके द्वाराअपनी पत्नी और बेटों के नाम पर बेनामी नहीं खरीदे गए थे, लेकिन वह उस बोझ का निर्वहन करने मेंविफल रहा था। उच्च न्यायालय ने यह भी कहा कि वास्तविक मालिक का आकलन लाभांश आय परकिया जा सकता है, भले ही उसकी पत्नी और बेटे शेयरों के पंजीकृत धारक हों। परिणामस्वरूप, जिसप्रश्न का उल्लेख पहले किया गया था, उसका उत्तर नकारात्मक दिया गया था। हमारे समक्ष अपील में, निर्धारिती/अपीलार्थी की ओर से श्री देसाई ने तर्क दिया है कि उच्चन्यायालय न्यायाधिकरण के इस निष्कर्ष में हस्तक्षेप करने में गलती कर रहा था कि निर्धारिती की पत्नीऔर दो बेटे, जो प्रश्न में शेयरों के पंजीकृत धारक थे, का आकलन केवल उन शेयरों से लाभांश आय केलिए किया जा सकता है। इस संबंध में हम पाते हैं कि अदालत को संदर्भित प्रश्न यह मानता है कि शेयरोंजिनसे निर्धारिती की पत्नी और दो बेटों को रुपये 56,586 और रु. 39,542 की लाभांश राशि प्राप्त हुइ थी, को निर्धारिती के लाभ से अर्जित किया गया था। इसके अलावा, हम पाते हैं कि निर्धारण वर्ष1953-54 के लिए आयकर अधिकारी के आदेश से पता चलता है कि निर्धारिती द्वारा िवभाग केसमक्ष यह स्वीकार किया गया था कि निर्धारिती की पत्नी और दो बेटों के नाम पर विचाराधीन शेयरउसके थे और उनके अपने निवेश थे। हालांकि यह आम तौर पर विभाग को दिखाना होता है कि प्रत्यक्षवास्तविक नहीं है, वर्तमान मामले में हम पाते हैं कि इस निष्कर्ष को सही ठहराने के लिए पर्याप्त सामग्रीथी कि निर्धारिती शेयरों का वास्तविक मालिक था और वे उसके द्वारा अपनी पत्नी और दो बेटों के नामपर बेनामी रखे गए थे। Case: MOHAN SINGH OBEROI versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, WEST BENGAL [[1973] 2 S.C.R. 1057] (1973) ਆਮਦਨ ਕਰ ਜਾਂਚ ਕਸਮਸ਼ਨਃ " ਇਹ ਪਾਇਆ ਸਗਆ ਸਕ ਸ਼ਰੀ ਐੱਮ. ਐੱ . ਓਬਰਾਏ ਕੋਲ 78,650 ਨ।ਉ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਆਮ ਸ਼ੇਅਰ, ਉ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਰੀਮਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ 15,885 ਸ਼ੇਅਰ। ਈਸ਼ਵਰਾਨੀ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਰੀ ਟੀ. ਆਰ. ਓਬਰਾਏ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 6823 ਸ਼ੇਅਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਿੀ ਸ਼ਰੀਮਤੀ ਦੇ ਨਾਮ' ਤੇ 5,000 ਸ਼ੇਅਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾਰਾਨੀ ਕਪੂਰ ਕ ੱਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 2000, 000 ਆਮ ਸ਼ੇਅਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 31-2-47 'ਤੇ ਭ ਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਮ ੱਲਾਂਕਣਕਰਤਾ ਦ ਆਰਾ ਕਸਮਸ਼ਨ ਨੂਿੰ ਿੰਬੋਸਿਤ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਸਵੱਚੋਂ ਹੇਠ ਸਲਖੇ ਹਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਰਲਾਇਿੰ ਨੂਿੰ ਰੱਸਖਆ ਸਗਆ ੀਃ " ਦੌਲਤ ਦਾ ਸਬਆਨ ਸਤਆਰ ਕਰਨ ਸਵੱਚ, ਮੈਂ ਉਨਹਾਂ ਾਰੀਆਂ ਿੰਪਤੀਆਂ ਨੂਿੰ ਸਿਆਨ ਸਵੱਚ ਰੱਸਖਆ ਹੈ ਸਜਨਹਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਸਰਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਕੋਲ ਮਾਲਕੀ ਹੈ। ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਿੰਪਤੀ ਦੇ ਸਬਆਨ ਅਨ ਾਰ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਆਮਦਨ ਰ ਪਏ ਹੈ। 20 ਲੱਖਾਂ ਰ ਪਏ। ਬਚਾਇਆ ਸਗਆ ਾਰਾ ਪੈ ਾ ਮ ੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਿੰਡੀਆ ਸਲਮਸਟਡ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਸਵੱਚ ਸਨਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸਗਆ ਹੈ। ਇਨਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਵੱਚ ਭਾਰੀ ਸਗਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਦੇਣਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉ ਦੇ ਭ ਗਤਾਨ ਨੂਿੰ ਸਨਰਿਾਰਤ ਕਰਨ ਸਵੱਚ ਇਨਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸਵੱਚ ਸਗਰਾਵਟ ਅਤੇ ਭ ਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਮਰੱਥਾ ਨੂਿੰ ਸਿਆਨ ਸਵੱਚ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਸਗਆ ਸਕ ਆਮਦਨ ਕਰ ਜਾਂਚ ਕਸਮਸ਼ਨ ਨੇ ਸਕਹਾ ੀ ਸਕ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਨੇ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚੋਂ ਸ਼ੇਅਰ ਹਾ ਲ ਕੀਤੇ ਨ ਜੋ ਸਕ 2 ਕਰੋਡ ਰ ਪਏ ਸਨਰਿਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ੀ। 16,62,211 . ਇਨਕਮ ਟੈਕ ਅਪੀਲ ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਅੱਗੇ ਦੂਜੀ ਅਪੀਲ ਸਵੱਚ, ਕਰਦਾਸਤ ਨੇ ਦਲੀਲ ਸਦੱਤੀ ਸਕ ਇਨਕਮ ਟੈਕ ਇਨਵੈ ਟੀਗੇਸ਼ਨ ਸਮਸ਼ਨ ਨੇ ਸ ਰਫ ਐ ੋ ੀਏਟਡ ਹੋਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਿੰਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ 'ਤੇ ਸਵਚਾਰ ਕੀਤਾ ੀ, ਪਰ ਦੋ ਮ ਲਾਂਕਣ ਾਲਾਂ ਸਵੱਚ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਹੱ ਾ ਨੌਰਦਰਨ ਇਿੰਡੀਆ ਕੈਟਰੀਰ ਸਲਮਸਟਡ ਦ ਆਰਾ ਐਲਾਸਨਆ ਸਗਆ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ੀ। ਇਹ ਮਿੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸਕ ਵਾਲ ਸਵੱਚ ਸ਼ੇਅਰ 1943 ਸਵੱਚ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੇ ਗ ਪਤ ਮ ਨਾਸਫਆਂ ਸਵੱਚੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨ, ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਸ ਰਫ ਸਡਵੀਡਿੰਟ ਆਮਦਨ ਦੇ ਬਿੰਿ ਸਵੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਕਦਾ ਹੈ ਸਕਉਂਸਕ ਉਹ ਉਨਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰਸਜ ਟਰਡ ਿਾਰਕ ਨ। ਇਨਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂਿੰ ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਦਾ ਪੱਖ ਸਮਸਲਆ। ਸਟਰਸਬਊਨ ਇ ਅਨ ਾਰ ਸਨਰਦੇਸ਼ ਸਦੱਤਾ ਸਗਆ ਸਕ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਲਈ ਅਨ ਮਾਨਤ ਆਮਦਨ ਸਵੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰ ਪਏ ਦੀ ਕਮੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 56,586 ਅਤੇ ਰ ਪਏ. 39,452 ਮ ੱਲਾਂਕਣ ਾਲਾਂ ਸਵੱਚ ਕਰਮਵਾਰ 1953-54 ਅਤੇ 1954-55। ਕਸਮਸ਼ਨਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਇਰ ਅਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ, ਉੱਪਰ ਸਦੱਤਾ ਵਾਲ ਬਾਅਦ ਸਵੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂਿੰ ਭੇਜ ਸਦੱਤਾ ਸਗਆ ੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਾਂਹ ਸਵੱਚ ਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਕਹਾ ਸਕ ਪਰਸ਼ਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ੇਅਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਨ ਅਤੇ ਇ ਿੰਦਰਭ ਸਵੱਚ, ਕ ਦਰਤੀ ਅਨ ਮਾਨ ਇਹ ੀ ਸਕ ਖਰੀਦ ਬੇਨਾਮੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀ ਰਾਏ ਸਵੱਚ, ਇਹ ਮ ਲਾਂਕਣਕਰਤਾ ਲਈ ੀ ਸਕ ਉਹ ਉ ਬੋਝ ਨੂਿੰ ਚ ਕਾਏ ਜੋ ਉ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦਰ ਾਉਣ ਲਈ ੀ ਸਕ ਬੀ ਸ਼ੇਅਰ ਉ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਬੇਨਾਮੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੇ ਨ ਪਰ ਉਹ ਇ ਬੋਝ ਨੂਿੰ ਚ ੱਕਣ ਸਵੱਚ ਅ ਫਲ ਸਰਹਾ ੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਕਹਾ ਸਕ ਅ ਲ ਮਾਲਕ ਦਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਆਮਦਨ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਸਕ ਉ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪ ੱਤਰ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰਸਜ ਟਰਡ ਿਾਰਕ ਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਸਹਲਾਂ ਸਜ਼ਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾਂਹ ਸਵੱਚ ਸਦੱਤਾ ਸਗਆ ੀ। ਾਡੇ ਾਹਮਣੇ ਅਪੀਲ ਸਵੱਚ, ਸ਼ਰੀਮਾਨ ਦੇ ਾਈ ਨੇ ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ-ਅਪੀਲ - ਲਾਂਟ ਨੇ ਦਲੀਲ ਸਦੱਤੀ ਹੈ ਸਕ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਸਟਰਸਬਊਨਲ ਦੇ ਇ ਸ ੱਟੇ ਸਵੱਚ ਦਖਲਅਿੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਸਵੱਚ ਗਲਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ੀ ਸਕ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰ, ਜੋ ਸਕ ਪਰਸ਼ਨ ਸਵੱਚ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰਸਜ ਟਰਡ ਿਾਰਕ ਨ, ਦਾ ਮ ਲਾਂਕਣ ਸ ਰਫ ਉਨਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਆਮਦਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਕਦਾ ਹੈ। ਇ ਬਿੰਿ ਸਵੱਚ ਅ ੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਸਕ ਡੀ ਅਦਾਲਤ ਨੂਿੰ ਹਵਾਲਾ ਸਦੱਤਾ ਸਗਆ ਵਾਲ ਇਹ ਮਿੰਨਦਾ ਹੈ ਸਕ ਉਹ ਸ਼ੇਅਰ ਸਜਨਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਸਵੱਚ ਕਰਦਾਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪ ੱਤਰਾਂ ਨੂਿੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰ ਪਏ ਦਾ ਲਾਭਅਿੰਸ਼ ਸਮਸਲਆ ੀ। 56,586 ਅਤੇ ਰ ਪਏ. 39,542 ਕਰਦਾਸਤਆਂ ਦੇ ਮ ਨਾਸਫਆਂ ਸਵੱਚੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸਗਆ ੀ। ਇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅ ੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਸਕ ਮ ੱਲਾਂਕਣ ਾਲ (ਆਈ. ਡੀ. 1) ਲਈ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਸਿਕਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸਕ ਇ