P. H. Divecha And Another v. Commissioner Of Income-Tax, Bombay I

Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) 2 S.C.R. SUPREME COURT REPORTS 949 P. H. DIVECHA AND ANOTHER v. COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I (S. K. DAS, J. L. KAPUR, A. ·K. SARKAR, M. HIDAYATULLAH A.ND RAGHUBAR DAYAL, jj.) Income Tax-Firm of three partnera-Agrument with a company-Create& monopoly to aell and deliver company'• bulbs in favour of the firm-Undertaking by firm-To •ell only com-pany'• bulb&-Agrument operate• 16 yNJra-Failure of negotia-liona for renewal-Tranaition agreemtnt-Company agree. to pay Ra. 40,000/- per annum to each partner during 3 year<-A .. •••· ment year-Each partner reeeivea Ra. 10,000/- -Whether trading aaset or Capital Mseu-Gompensation or ex gratia paymtnl. The two appellants along with another were carrying on business in Electrical goods under the firm name Precious Electric Co. In 1938 this ·firm entered into an agreement with Mi•· Phillips Electrio. Co. (India) Ltd. The material terms of the agreement were the following. The llrm was to have an exclusive territory for sale of Phillips bulbs and undertook to sell only Phillips bulbs in the territory. The agreement allo-wed the firm compensation if Phillips bulbs were sold in the territory by the company. The agreement was terminable by a three months notice on either side. . There was 110 stipula-tion in the agrccmcnt as to the quantity or quality of bulbs to be ·bought by the firm, neither was it agreed that the firm was to act as an agent of the company. The agreement continued far 16 years. In 1954 negotiations for a fresh agreement were conducted but they were not successful. Since the company was taking over the business of selling the bulbs in the territory a working scheme for the transition period following the termi· nation of the agreement W8I reached. The most material term of the scheme was that the cx.mpany would pay Rs. 40,000/-per annum as a gesture of goodwill in quarterly instalments to each of the partners during a period of three years from the date of the expiry of the existing agreement. In the assessment year each of the partncn received two quarterly payments of Rs. 10,000/· each. . This a-t was taxed by the Income Tax Officer in respect of the two appellant. under 1. JO (SA) of the Indian Income Tax Act, 1922. The appellants appealed without 11UCCC11 to the Auistant Commissioner. Thereupon 1962 D1"111Hr, 11. 1962 P.H. Dwecha •• Commiui()N1r of l•<otne·lax, Bombqy-1 950 SUPREME GOUR T REPORTS [1963] SUPP. they appealed to the Tribunal contending that the amount aS!e-ssed was compensation paid for the termination of the agree-ment or it was an ex gratia payment. It was further contended that the payment made to the individual partner< did not consti-tute a receipt of the firm's business. Alternatively it was argued that the said receipt was not liablr. to be included in the total income of the receipients by reason, of s. 4 (3)(VII) of the Income Tax Act. The Tribunal did not accept any of these contentions but it referred three questions for the deci-sion of the High Court. These questions were whether the receipt in question was a taxable receipt, if so whether it was liable to be not included in the total income under s. 4 (3) (VII) and whether the said recdpt fell \\ithin s. IO (5A)(d). The High Court answered that the receipt was a taxable receipt and s. 4(3)VII did not exempt it from liability. The third question was left unanswered. The present appeal has arisen by way of a certificate granted by the High Court. Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) ਪੀ. ਐਚ. ਢੀਵੇਚਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਨਾਮ ਆਮਦਨ ਕਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਬੰਬਈ 1 (ਐਸ. ਕੇ. ਦਾਸ, ਜੇ. ਐਲ. ਕਪੂਰ, ਏ. ਕੇ. ਸਰਕਾਰ, ਐਮ. ਹਿਦਾਇਤੁੱਲਾਹ ਅਤੇ ਰਘੂਬਰ ਦਯਾਲ, ਨਾਇਬ ਨਿਆਂਕਾ) ਆਮਦਨ ਕਰ—ਦੋ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੀ ਫਰਮ—ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ—ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਬਲਬਾਂ ਨੂੰ ਫਰਮ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ—ਭਾਈਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਬਲਬਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਜਨਾ—ਸਮਝੌਤਾ 16 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚਾਲੂ—ਹੋਰ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ—ਫਰਮ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੀ, ਪਰਯਾਪਤ ਸਟਾਕ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਜਨਾ ਕੀਤੀ—ਨਕਦ ਭੁਗਤਾਨ—ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਹਰ ਭਾਈਵਾਲ ਨੂੰ 10,000/- ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ—ਸਹਿਮਤ ਟਰਨਓਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ—ਹਰ ਭਾਈਵਾਲ ਨੇ 10,000/- ਰੁਪਏ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਜਾਂ ਵੱਧ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕੰਪਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਫਰਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1938 ਵਿੱਚ ਇਸ ਫਰਮ ਨੇ ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਓ ਕੰਪਨੀ (ਇੰਡੀਆ) ਲਿਮਟਿਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਫਰਮ ਕੋਲ ਫਿਲਿਪਸ ਬਲਬਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਬਲਬ ਵੇਚਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲਿਪਸ ਬਲਬ ਵੇਚਣ 'ਤੇ ਫਰਮ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਮਝੌਤਾ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਫਰਮ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਲਬਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਫਰਮ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਸਮਝੌਤਾ 16 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। 1954 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਉਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਪਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਲਬ ਵੇਚਣ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਆਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰੇਕ ਭਾਈਵਾਲ ਨੂੰ ਤਿਮਾਹੀ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ 40,000/- ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਅਦਾ ਕਰੇਗੀ। ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਭਾਈਵਾਲ ਨੂੰ 10,000/- ਰੁਪਏ ਦੇ ਦੋ ਤਿਮਾਹੀ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਰਕਮ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਆਮਦਨ ਕਰ ਐਕਟ, 1922 ਦੀ ਧਾਰਾ 10 (5ਏ) ਦੇ ਤਹਿਤ ਦੋਵਾਂ ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਸੈਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸੀ ਜਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਐਕਸ ਗ੍ਰੇਸਿਆ ਭੁਗਤਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਭੁਗਤਾਨ ਫਰਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵੀ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 4(3)(vii) ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਭੇਜੇ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਕਸਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ, ਜੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਕਸ਼ਨ 4(3)(vii) ਅਧੀਨ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੈਕਸ਼ਨ 10(1)(ii) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਕਸਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣਯੋਗ ਸੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੀਜੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਾ ਸਵਾਲ। ਦਲੀਲਾਂ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਸਮਝੌਤਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ; ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਐਕਸ ਗ੍ਰੇਸਿਆ ਭੁਗਤਾਨ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਰਾਮਕੋ ਸਾ ਬਨਾਮ ਅਰਨਾਡ ਵਾਲੇਸ & ਕੰਪਨੀ, (1932) ਐਲ.ਆਰ. 59. 1. ਏ. 206 ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਵਾਬਦੇਹ ਲਈ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਚੂੰਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਅਸਮੇਂ ਸਮਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 12 ਅਧੀਨ 'ਹੋਰ ਸ੍ਰੋਤਾਂ' ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫੈਸਲਾ, ਕਿ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਭੁਗਤਾਨ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਮਦਨ, ਮੁਨਾਫਾ ਜਾਂ ਲਾਭ ਹੈ ਜੋ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਇਕ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭੁਗਤਾਨ ਮੁਨਾਫਿਆਂ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮਦਨ, ਮੁਨਾਫਾ ਜਾਂ ਲਾਭ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਰਕਮ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੀ ਆਵਧੀਕਤਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) 949 पी. एच. दिवेचाऔरअन्य 196211 दिसंबर। वी. आय-,करआयुक्त Iबम्बई ( एस. के. दास, जे. एल. कपूर, ए. के. सरकार, एम. , जे. जे.)आयकर--एककंपनीकेसाथसमझौता-हिदायतुल्लाहऔररघुबरदयालतीनभागीदारोंकीफर्मफर्मकेपक्षमेंकंपनी---केबल्बोंकोबेचनेऔरवितरितकरनेकेलिएएकाधिकारबनाताहैफर्मद्वाराउपक्रमकेवलकपड़ोंकेबल्बोंकोबेचनेकेलिएसमझौता16 सालतकचलताहै---40,000 / - नवीनीकरणकेलिएबातचीतकीविफलतासंक्रमणसमझौताकंपनीरु।प्रत्येकभागीदारको3 --10,000 / -वर्षोंकेदौरानप्रतिवर्षमूल्यांकनवर्षप्रत्येकभागीदारकोरु।चाहेव्यापारिकपरिसंपत्तिहोयापूँजीगतपरिसंपत्ति-क्षतिपूर्तियाअनुग्रहराशिकाभुगतान।दोनोंअपीलार्थीएकअन्यकेसाथप्रीसियसइलेक्ट्रिककंपनीकेनामसे1938 ककंपनी() ेडकेसाथएकविद्युतवस्तुओंमेंव्यवसायकररहेथे।मेंइसफर्मनेसुश्रीफिलिप्सइलेक्ट्रिइंडियालिमिटटसमझौताकिया।समझौतेकीभौतिकशर्तेंनिम्नलिखितथीं।फर्मकेपासफिलिप्सबल्बोंकीबिक्रीकेलिएएकविशेषक्षेत्रहोनाथाऔरउसनेक्षेत्रमेंकेवलफिलिप्सबल्बोंकोबेचनेकाबीड़ाउठाया।यदिकंपनीद्वाराक्षेत्रमेंफिलिप्सबल्बबेचेजातेहैंतोइससमझौतेमेंकंपनीकोमुआवजेकाप्रावधानकियागयाहै।समझौतादोनोंतरफसेतीनमहीनेकेनोटिसद्वारासमाप्तकियाजासकताथा।फर्मद्वाराखरीदेजानेवालेबल्बोंकीमात्रायागुणवत्ताकेबारेमेंसमझौतेमेंकोईशर्तनहींथी, नहीइसबातपर16 1954 सहमतिथीकिफर्मकंपनीकेएजेंटटकेरूपमेंकार्यकरेगी।यहसमझौतावर्षोंतकजारीरहा।मेंएकनएसमझौतेके, लिएबातचीतकीगईलेकिनवेसफलनहींहुए।चूंकिकंपनीक्षेत्रमेंबल्बोंकोबेचनेकाव्यवसायसंभालरहीथीइसलिएसमझौतेकेकार्यकालकेबादसंक्रमणअवधिकेलिएएककार्ययोजनाबनाईगईथी।योजनाकीसबसेमहत्वपूर्णअवधियहथीकिकंपनी40,000 / रुपयेकाभुगतानकरेगी।मौजूदासमझौतेकीसमाप्तिकीतारीखसेतीनसालकीअवधिकेदौरानप्रत्येकभागीदारकोतिमाहीकिश्तोंमेंसद्भावनाकेसंकेतकेरूपमेंप्रतिवर्ष।मूल्यांकनमें 10,000 / - वर्षमेंप्रत्येकभागीदारकोरुपयेकादोतिमाहीभुगतानप्राप्तहुआ।प्रत्येक।इसराशिपरआयकरअधिकारीद्वारादो10 ( 5(क) , 1922अपीलार्थियोंकेसंबंधमेंएसकेतहतकरलगायागयाथा।भारतीयआयकरअधिनियम।याचिकाकर्ताओंनेकीअपील सहायकआयुक्तकोसफलतानहींमिली। इसकेबाद950 सर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1963] एस. यू. पी. पी. 1962 उन्होंनेन्यायाधिकरणमेंयहतर्कदेतेहुएअपीलकीकियहराशिसहमतिकीसमाप्तिकेलिएभुगतानकियागया-मुआवजाथायायहएकअनुग्रहभुगतानथा।यहआगेतर्कदियागयाकिव्यक्तिगतभागीदारोंकोकिएगएभुगतानकाअर्थआयकर, बॉम्बे-आई, फर्मकेव्यवसायकीरसीदनहींहै।वैकल्पिकरूपसेयहतर्कदियागयाथाकिउक्तरसीदइसमेंशामिलहोनेकेलिएउत्तरदायीनहींथी पी. एच. दिवेचा केआयुक्त 4 ( 3 ) ( VII) कारणसेप्राप्तकर्ताओंकीकुलआय।आयकरअधिनियम।न्यायाधिकरणनेइनमेंसेकिसीकोभीस्वीकारनहींकिया - -प.व.-१४काकथनभीउपयोगीरूपसेपुनःइसप्रकारपेशकियाजासकताहै येविवादलेकिनइसनेनिर्णयकेलिएतीनप्रश्नोंकाउल्लेखकिया , उच्चन्यायालयकीपीठ।येप्रश्नथेकिक्याविचाराधीनरसीदएककरयोग्यरसीदथीयदिहैतोक्यायहएसकेतहतकुलआय4 ( 3 ) ( VII) 10 ( 5 ए) (डी)मेंशामिलनहींहोनेकेलिएउत्तरदायीथी।औरक्याउक्तरसीदएसकेभीतरआतीहै।।उच्च4 ( 3 ) VII न्यायालयनेजवाबदियाकिरसीदएककरयोग्यरसीदथी।नेइसेदायित्वसेमुक्तनहींकिया।तीसरासवालअनुत्तरितछोड़दियागया।वर्तमानअपीलउच्चन्यायालयद्वारादिएगएप्रमाणपत्रकेमाध्यमसेउत्पन्नहुईहै।; विवादयहथाकिसमझौताएकपारस्परिकसमझौतानहींथायहएकऐसीसंपत्तिथीजिसकीसमाप्तिपरइसपूंजीसंपत्तिके; नुकसानकीभरपाईकेलिएमुआवजेकाभुगतानकियागयाथावैकल्पिकरूपसेयहकिभलेहीयहपूंजीकेनुकसानकेलिएक्षतिपूर्तिनहींथी, यहआय-करआयुक्तबनाममेंप्रिवीकाउंसिलद्वारावर्णित'मुआवजे' कीप्रकृतिमेंएकतदर्थअनुग्रहभुगतानथा।शॉवालेसएंडकंपनी(1932) एल. आर. 59 आई. ए. 206।प्रतिवादीकेलिएयहतर्कदियागयाथा , , किचूंकिसमझौतेकोसमयसेपहलेसमाप्तनहींकियागयाथाभलेहीइसेपूंजीकेरूपमेंमानाजाएयहखुदहीसमाप्तहो'' 12 गयाहैऔरइसलिएइसेएसकेतहतअन्यस्रोतोंसेराजस्वकेरूपमेंमानाजानाचाहिए।अधिनियमसे।, ऐसामानाजाताहैकियहनिर्धारितकरनेमेंकिक्याभुगतानपूंजीगतसंपत्तिकेनुकसानकेलिएवापसीकेबराबरहैयाआयलाभयाआय-, करकेलिएउत्तरदायीलाभहैभुगतानकीप्रकृतिऔरगुणवत्ताकोध्यानमेंरखनाचाहिए।यदिभुगतानव्यवसाय, तोरसीदकोआय, केलाभकेनुकसानकीभरपाईकेलिएप्राप्तनहींकियागयाथालाभयालाभकेरूपमेंठीकसेवर्णितनहींकियाजासकताहै।भुगतानकीगईराशिकाआकारयाभुगतानकीआवधिकताकाइसमामलेपरकोईनिर्णायकप्रभावनहींपड़ताहै। -करv., [ 1959 ] सप.2 एस. सी. आर. 375, गोदरेजएंडकंपनीबनामआयइंकोनकेआयुक्तवजीरसुल्तानएंडसंस।आयुक्त-कर-[1960] 1 एस. सी. आर. 572, आयकरआयुक्तबनाम।जयरामवालजी, [1959] 36 आई. टटी. आर. 148 औरसेनैनमडू नागरमालबनाम।आय- करआयुक्त, [1961] 42 आई. टटी. आर. 392, संदर्भित। 2 एस.भुगतानकोमुनाफेकेअनुमानितनुकसानसेनहींजोड़ाजासकताहैक्योंकिसमझौतेकीशर्तोंसेपताचलताहैकिफर्मसी. आर. 951 सुप्रीमकोर्टरिपोर्टअस्थायीनिलंबनकेलिएक्षतिपूर्तिकाहकदारनहींथा। 1962 लाभयाउनलाभोंकीपूर्णसमाप्ति। Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) ਫੈਸਲਾ, ਕਿ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਭੁਗਤਾਨ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਮਦਨ, ਮੁਨਾਫਾ ਜਾਂ ਲਾਭ ਹੈ ਜੋ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਇਕ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭੁਗਤਾਨ ਮੁਨਾਫਿਆਂ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮਦਨ, ਮੁਨਾਫਾ ਜਾਂ ਲਾਭ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਰਕਮ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੀ ਆਵਧੀਕਤਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨਕੋਨ-ਟੈਕਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਨਾਮ ਵਜ਼ੀਰ ਸੁਲਤਾਨ ਐਡ ਸੰਨਜ਼, [1959] ਸਪੋਰਟ 2 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. 375, ਗੋਦਰੇਜ ਐਡ ਕੰਪਨੀ ਬਨਾਮ ਆਮਦਨ-ਟੈਕਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ-[1960] 1 ਐਸ.ਸੀ.ਆਰ. 572, ਆਮਦਨ-ਤਾਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਨਾਮ ਜੈਰਾਮ ਵਾਲਜੀ, [1959] 36 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 148 ਅਤੇ ਸੇਨੈਨਮ ਡੂ-ਨਗਰ ਮਲ ਬਨਾਮ ਆਮਦਨ-ਟੈਕਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, [1961] 42 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 392, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੁਗਤਾਨ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਫਰਮ ਉਸਨੂੰ ਲਾਭਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਮੁਅੱਤਲੀ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਾਭਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਲੇਨਬੋਇਗ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਇਰਕਲੇ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟੇਡ ਬਨਾਮ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ ਇਨਲੈਂਡ ਰੈਵੇਨਿਊ, (1922) ਟੀ.ਸੀ. 472, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੀ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੁਗਤਾਨ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ ਬਲਬਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਫਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਲਬਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਜਾਂ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਲਾਭ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੂੰਜੀ ਪਾਸੇ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਮ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸਮਝੌਤਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸਿਰਫ ਬਾਕੀ ਕੰਟਰੈਕਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਆਏ ਗਏ ਫਾਇਦੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਟੌਟ ਬ੍ਰਦਰਸ. ਬੀਚ ਐਡ ਕਰਟਿਸ ਲਿਮਿਟੇਡ ਬਨਾਮ ਰੋਡ, (1939) 22 ਟੀ.ਸੀ. 519. ਟੈਨੇਟ [ਂ]ਬ੍ਰਿਸਟਾ, ਲਿਮਿਟੇਡ, ਬਨਾਮ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ ਇਨਲੈਂਡ ਰੈਵੇਨਿਊ, (1922) 12 ਟੀ.ਸੀ. 955. ਉਇਲੇਨਬਰਗ, (1937) 12 ਟੀ.ਸੀ. 1302 ਅਤੇ ਨੋਰਥ ਰੋਡ ਕਾਰ ਲਿਮਿਟੇਡ ਬਨਾਮ ਕਲਾਰਟ, (1953) ਟੀ.ਸੀ. 1930, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵੈਨ ਡਰ ਬਰਗ ਲਿਮਿਟੇਡ ਬਨਾਮ ਕਲਾਰਕ, (1935) ਟੀ.ਸੀ. 390, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਭੁਗਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਧਾਰਤ ਭੁਗਤਾਨ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਤਜਨਤਾ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਟੀਬੈਡ ਬਨਾਮ ਜੇਕਬ ਰੌਬਿਨਸਨ ਐਡ ਸਨਜ਼, (1924) 9 ਟੀ.ਸੀ. 49, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ [ਂ] ਗਿਆ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਮਦਨ, ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਜਾਂ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 4, 3 (VII) ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਵਲ ਅਪੀਲੇਟ ਜੁਰਿਸਡਿਕਸ਼ਨ : ਸਿਵਲ ਅਪੀਲ ਨੰਬਰ 332 ਦੀ 1961। ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ 23 ਜੂਨ, 1959 ਨੂੰ ਆਮਦਨ-ਟੈਕਸ ਹਵਾਲਾ ਨੰਬਰ 51 ਆਫ਼ 1958 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ। ਏ.ਵੀ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਐਸ.ਪੀ. ਮੇਲਿਤਾ, ਜੇ.ਵੀ. ਦਾਦਾਚਾਂਜੀ, ਓ.ਸੀ. ਮਾਥੁਰ ਅਤੇ ਰਵਿੰਦਰ ਨਰਾਇਣ, ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ। ਉੱਤਰਦਾਤਾ ਲਈ ਕੇ.ਐਨ. ਰਾਜਗੋਪਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਆਰ.ਐਨ. ਸੱਚੇ. 1962. ਦਸੰਬਰ, 11. ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ- ਹਿਦਾਯਤੁੱਲਾਹ, ਨਾਇਬ ਨਿਆਂਕ.—ਇਹ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬੰਬਈ ਦੀ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜੂਨ 23, 1959 ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੋ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਅਪੀਲ ਹੈ। ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਤੱਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: 1938 ਦੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੋ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਰਾਨੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਲਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਦੋ ਫਰਮ ਨਾਮਾਂ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਫਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕੰਪਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਜੇ. ਪੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ & Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) Section: CONCLUSION The contentions were that the agreement was not a tra-ding agreement; it constituted an asset on the termination of which compensation was paid lo make up for the Joss of this capital asset; in the alternative that even if it was not compen-sation for loss of capital it was an ad hoc ex gratia payment in the nature of 'solalium' as described by the Privy Council in Income-tax Commissioner v. Shaw Wallace & Go. (1932) L. R. 59 I. A. 206. For the respondent it was contended that since there was no pre1nature termination of the agreement even if it is treated as capital, it has exhausted itself and there-fore must be treated as revenue fiom 'other sourc:es' under s. 12 of the Act. Held, that in determining whether a payment amounts to a return for loss of a capital asset or is income, profit or gain liable to income-tax, cne must have regard to the nature and quality of the payment. If the payment was not received to compensate for loss of profits of bu,iness the receipt cannot properly be describe<\ as income, profit or gains. The size of the amount paid or the periodicity of the payments have no decisive bearing on the matter. The Commissioner of lncone-tax v. Vazir Sultan & 80118., [1959] Supp. 2 S. C. R. 375, Godr•j & Go. v. Commissioner of Jncome-tax.-[1960] 1 S. C.R. 572, Commissioner of Income-Tax v. Jairam Valji, [1959) 36 I.T.R. 148 and Senainam Doo-ngar Mal v. Gommisaioner of Income-tax, (1961] 42 I.T.R. 392, referred to. The payment cannot be connected with estimated loss of profits since, the terms of the agreement show that the firm I ' - 2 S.C.R. SUPREME COURT REPORTS was not entitled to be compensated for temporary suspension of the benefits or a complete termination of those benefits. •.· Go. Ltd. v. Gommi88ioner GlenlJOig Union Fireclay Go. Ltd. v. Gommi88ioner of Inland Revenue, (1922) T.C. 472, referred to. In the absence of any proof that the amount paid was the likely profit it is difficult to say that the payment replaced those profits. The agreement in the present case was not an agreement for the purchase of bulbs. It mentioned no quantity or quality or price. It only secured to the firm a right to exclusive purch· ase of bulbs for sale in an exclusive territory. The agreement can only be described as an agreement which constituted a source and a monopoly and which gave an enduring advantage to a trader in his trade. The loss of such an agreement must be regarded as falling on the capital side and not in the course of his ordinary trading. If the agreement had been breached prematurely the damages would not have been calculated on the basis of outstanding contracts only but on the basis of an ad-vantage lost. Bush Beach & Gent Ltd. v. Road, (1939) 22 T.C. 519 Sllorl Bro1J. Ltd. v. GommM8iamr of Inland Revenue, (1927) 12 T.C. 955, Gommiswioner of Inland Revenue v. Norlh Flut Goal and Ballas! Go. Ltd., [1927] 12 T.C. 1302 and Ven Den Bergll8 Ltd. v. Clark, (1935) 19 T. C. 390, referred to. Even if the payment cannot be considered as a payment for loss of capital it cannot be regarded as payment for any •crvices rendered or likely to be rendered. It was• an ad Aoo payment out of gratitude and in appreciation of the personal qualities of the asscssces. Gliibllftt v, Joseph Robinaon & Sona, (1924) 9 T.C. 49, referred to. The receipt not being income profit or gain s. 4 (3) (VII) had no application. · CIVIL APPELLATE JURISDICTION : Civil Appeal No. 332 of 1961. Appeal from the judgment and orderd atedJune 23, 1959, of the Bombay High Court in Income-tax Reference No. 51 of 1958. 1962 P.H. Di.,clra •• Commissionu of r.,.....,.,,, s ... b.,.1 1962 P.H. Div.cha •• Commissimur ef lncwu-ta, BombaJ-1 HidllJDhdlah, I. 952 SUPREME COURT REPORTS [1963] SUPP. A. V. Viswanatha Sastri., 8. P. :Mehta, J. B. Dadachanji, 0.0. Mathur and Rcivinder Narain, for the appellants. > K. N. Rajagopal Sastri and 8. N. Sachthey, for the respondent. 1962. December, 11. The Judgment of the Court was delivered by- Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) -करv., [ 1959 ] सप.2 एस. सी. आर. 375, गोदरेजएंडकंपनीबनामआयइंकोनकेआयुक्तवजीरसुल्तानएंडसंस।आयुक्त-कर-[1960] 1 एस. सी. आर. 572, आयकरआयुक्तबनाम।जयरामवालजी, [1959] 36 आई. टटी. आर. 148 औरसेनैनमडू नागरमालबनाम।आय- करआयुक्त, [1961] 42 आई. टटी. आर. 392, संदर्भित। 2 एस.भुगतानकोमुनाफेकेअनुमानितनुकसानसेनहींजोड़ाजासकताहैक्योंकिसमझौतेकीशर्तोंसेपताचलताहैकिफर्मसी. आर. 951 सुप्रीमकोर्टरिपोर्टअस्थायीनिलंबनकेलिएक्षतिपूर्तिकाहकदारनहींथा। 1962 लाभयाउनलाभोंकीपूर्णसमाप्ति। पी. एच. दिवेचा वीग्लेनबॉगयूनियनफायरक्लेकंपनीलिमिटटेडबनामकेआयुक्त केआयुक्त , (1922) . सी. 472, अंतर्देशीयराजस्वटटीसंदर्भित। आय-कर, -1बॉम्बे , किसीभीप्रमाणकेअभावमेंकिभुगतानकीगईराशिसंभावितलाभथीयहकहनामुश्किलहैकिभुगताननेउनलाभोंकोबदलदिया। वर्तमानमामलेमेंसमझौताबल्बोंकीखरीदकेलिएसमझौतानहींथा।इसमेंकोईमात्रायागुणवत्तायाकीमतकाउल्लेखनहींकियागयाहै।इसनेकेवलफर्मकोएकविशेषक्षेत्रमेंबिक्रीकेलिएबल्बोंकीविशेषखरीदकाअधिकारसुरक्षितकिया।इससमझौतेकोकेवलएकऐसेसमझौतेकेरूपमेंवर्णितकियाजासकताहैजोएकस्रोतऔरएकाधिकारकागठनकरताहैऔरजिसनेएकव्यापारीकोउसकेव्यापारमेंस्थायीलाभदिया।इसतरहकेसमझौतेकेनुकसानकोपूंजीपक्षपरपड़नेकेरूपमेंमानाजानाचाहिएनकिपाठ्यक्रममें उसकासामान्यव्यापार।यदिसमझौतेकासमयसेपहलेउल्लंघनकियागयाहोतातोनुकसानकीगणनाकेवलबकायाअनुबंधोंके, आधारपरनहींकीजातीबल्किएकविज्ञापनलाभकेनुकसानकेआधारपरकीजाती।ेडबनामरोड, (1939) 22 . सी. 519बुशबीचएंडजेंटटलिमिटटटटी ेडवी., (1927) 12 . सी. 955, लघुब्रदर्स।लिमिटटअंतर्देशीयराजस्वआयुक्तटटीअंतर्देशीयराजस्वआयुक्तबनाम।नॉर्थफ्लीटटेड, [1927] 12 . सी. 1302 , (1935) 19 . सी.कोलएंडबैलास्टटकं।लिमिटटटटीऔरवेनडेनबर्गसलिमिटटेडबनाम।क्लार्कटटी390 काउल्लेखकियागयाहै। , भलेहीभुगतानकोपूंजीकेनुकसानकेभुगतानकेरूपमेंनहींमानाजासकताहैलेकिनइसेप्रदानकीगईयाप्रदानकीजानेवालीकिसीभीसेवाकेभुगतानकेरूपमेंनहींमानाजासकताहै।यहकृतज्ञताऔरमूल्यांकनकर्ताओंकेव्यक्तिगतगुणोंकीसराहनामेंएकतदर्थभुगतानथा। , (1924) 9 . सी. 49 चिब्बेटटवी।जोसेफरॉबिन्सनएंडसंसटटीकाउल्लेखकियागयाहै। 4 ( 3 ) ( VII) रसीदआयलाभयालाभनहींहै।कोईआवेदननहींथा। :सिविलअपीलीयक्षेत्राधिकारसिविलअपील 1961 कासं. 332।फैसलेसेअपीलऔरजूनमेंआदेशदियागया23 , 1959 , 1958 कीआय-51 करसंदर्भसंख्यामेंबंबईउच्चन्यायालयका।952 सर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1963] एस. यू. पी.ए. वी. विश्वनाथशास्त्री, एस. पी. मेहता, जे. बी. 1962 दादाचंजी, ओ. सी. , माथुरऔररविंदरनारायणकेलिए पी. एच. दिवेचा याचिकाकर्ताओं। केआयुक्त आय-कर, बॉम्बे-आई. के. एन. राजगोपालशास्त्रीऔरआर. एन. सचथे, उत्तरदाताकेलिए। 1962. ,11. दिसंबरकानिर्णय न्यायालयद्वारादियागयाथा हिदायतुल्ला, जे.-यहएकअपीलहै , जे।हिदायतुल्ला 23 जून, 1959 कोउच्चन्यायालयकेफैसलेऔरआदेशकेखिलाफबॉम्बेउच्चन्यायालयद्वारादियागयाप्रमाणपत्र।अपीलार्थीदोनिर्धारितीहोतेहैंजिनकेमामलोंकोन्यायाधिकरणकेसमक्षसमेकितकियागयाथाऔरइसलिएएकएकलअपील।मामलेकेतथ्यइसप्रकारहैंः 1938 सेपहले, वर्षदोअपीलार्थीऔरएकजहांगीरईरानीदेशमेंव्यापारकररहेथे। दोफर्मनामोंकेतहतबिजलीकेबल्बोंसहितबिजलीकेसामान।एककंपनीकानामप्रीसियसइलेक्ट्रिककंपनीऔरदूसरीकानामजे. , 1938 पिरोजशाएंडकंपनीथा।जूनमेंप्रीसियसइलेक्ट्रिककंपनीनेमेसर्सकेसाथएकसमझौताकिया।फिलिप्सकलकं. () ेड, , इलेक्ट्रिइंडियालिमिटटजिसकेद्वाराकंपनीनेफर्मकेलिएएकक्षेत्रकासीमांकनकियाजिसमेंबिजलीकेबल्बोंकोविशेषरूपसेफर्मकोबेचनेऔरवितरितकरनेकाउपक्रमकियागया।एकपत्रकेमाध्यमसेजोसमझौतेकेलिएएकअनुलग्नकथा, पर121% -कंपनीनेसकलचालानराशिकेकमीशनकेअधीनपूर्वगोदामकीमतोंपरफर्मकोबिजलीकेबल्बबेचनेपर 2 यासहमतिव्यक्तकीऔरफर्मकोशुद्धचालानकीमतोंपरप्रतिशतकीऔरछूटटकीअनुमतिदीगईताकिनिर्माणमेंटटूटटगलतीकोकवरकियाजासके।यहभीसहमतिहुईकियदिकंपनीकिसीभीमालकोसीधेखरीदारोंकोबेचतीहैतोकंपनीइसका5 तरहकीबिक्रीकोकवरकरनेवालेचालानकीशुद्धराशिप्रतिशतफर्मकंपनीकोदेगी।फर्मनेअपनीओरसेक्षेत्रमेंकेवलफिलिप्सबल्बबेचनेकाबीड़ाउठायाऔर kww.डब्ल्यू } 2 एस. सी. आर. 953सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट 2 तीसरेपक्षद्वाराबल्बोंकेपुनःनिर्यातकोरोकें। 1962 अन्यशर्तोंकेअलावाजिनकीहमेंआवश्यकतानहींहै पी. एच. दिवेचा इसस्तरपरसमाप्तिकेलिएएकखंडथा Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) 2 यासहमतिव्यक्तकीऔरफर्मकोशुद्धचालानकीमतोंपरप्रतिशतकीऔरछूटटकीअनुमतिदीगईताकिनिर्माणमेंटटूटटगलतीकोकवरकियाजासके।यहभीसहमतिहुईकियदिकंपनीकिसीभीमालकोसीधेखरीदारोंकोबेचतीहैतोकंपनीइसका5 तरहकीबिक्रीकोकवरकरनेवालेचालानकीशुद्धराशिप्रतिशतफर्मकंपनीकोदेगी।फर्मनेअपनीओरसेक्षेत्रमेंकेवलफिलिप्सबल्बबेचनेकाबीड़ाउठायाऔर kww.डब्ल्यू } 2 एस. सी. आर. 953सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट 2 तीसरेपक्षद्वाराबल्बोंकेपुनःनिर्यातकोरोकें। 1962 अन्यशर्तोंकेअलावाजिनकीहमेंआवश्यकतानहींहै पी. एच. दिवेचा इसस्तरपरसमाप्तिकेलिएएकखंडथा वी.केआयुक्तसमझौतेसे।खंडमेंप्रावधानकियागयाहैकिआय-कर, -Iबॉम्बेसमझौताइसरूपमेंकियागयामानाजाएगा, जे।हिदायतुल्ला1 जुलाई, 1938 से, औरजबतकरोकनहींलगेगीतबतकजारीरहेगी।किसीभीपक्षद्वारादूसरेपक्षकोदेकरखननकियागयापंजीकृतपत्रद्वारातीनमहीनेकीपूर्वसूचनासमझौतेकोनिर्धारितकरनेकेलिएपार्टीकाइरादा30 जून, 1939 याउसकेबादकाकोईभी30 जून।यहसमझौतासोलहसालतकजारीरहा।वर्षोंसे।8 , 1954 मार्चकोकंपनीनेएकपत्रभेजा।फर्मकोसूचितकरतेहुएकिसमझौतायह30 जून, 1954 .सेसमाप्तहोजाएगा।दकंपनीनेएकनएसमझौतेकामसौदाभेजाजोथापहलेकेसमझौतेकीजगहलेनेकाइरादा।दोनोंपक्षोंकेबीचकुछबातचीतहुईलेकिन कोईनयासमझौतानहींहुआ।28 मई, 1954 को, दोनोंनिर्धारितीऔरफर्मकेप्रबंधककीमुलाकातहुई कंपनीकेप्रतिनिधिनएपरचर्चाकरनेकेलिएसमझौता।चर्चासेकुछखासनहींनिकला।औरचूंकिकंपनीकीबॉम्बेशाखाथीमेंबल्बबेचनेकाव्यवसायसंभालना, क्षेत्रवर्तमानअवधिकेलिएएककार्ययोजनावर्तमानकीसमाप्तिकेबादसमझौताहोगया।यहदर्जकियागयाहैप्रतिनिधिद्वाराहस्ताक्षरितकार्यवृत्तकाआकारकंपनीकेमूलनिवासीऔरदोभागीदारोंद्वाराफर्म।कार्यवृत्तकेलिएव्यवस्थाकीगई, संक्रमणकीअवधिस्टटॉकऔरकर्मचारी-फर्मको।इनमेंसेमहत्वपूर्णप्रावधानहैंइसप्रकारहैः( क) परिवर्तनकीअवधिःफिलिप्सबॉम्बेशाखाजारीरहेगीवितरकोंकोदीपोंआदिकावितरणऔरयहमेसर्सकासम्मानहै।बेशकीमतीवादाकिया954 [1963] विक्रेताओंकीउनकीनामसूचीऔरउनकीसर्वोच्चन्यायालयरिपोर्टसहायताप्रस्तुतकरें। : 1962पिछलेछहमहीनोंमेंआपूर्ति।यहथा।निष्कर्षनिकालाकिआदेशोंकानिष्पादन1पी. एच. दिवेचास्थानीयरूपसेउपलब्धवस्तुओंकोसमाप्तकियाजासकताहै वी.दोमहीनेकासमय, यहबातजहाँतकहैजबकि केआयुक्त आय-कर, -Iबॉम्बे जैसाकिविदेशीआपूर्तिकर्ताओंकेसाथदिएगएआदेशहैं , जे।हिदायतुल्लाचिंतितहोनेमेंलगभगपाँचमहीनेलगसकतेहैं।इसअवधिकेदौरानमेसर्स।बहुमूल्यइच्छाशक्ति।मेसर्ससेसभीसहयोगप्राप्तकरें।फिलिप्सव्यवसायकासुचारूरूपसेसमापनसुनिश्चितकरना।इसकेअलावाविशेषध्यानदियाजाएगा।आई. एस. डी. अनुबंधोंऔरलेन-देनोंमेंसार्वजनिकनिकायोंकेसाथसंबंध।मेसर्स।प्रीसियसइननिकायोंकोसूचितकरेगाकिउनकेमाध्यमसेआपूर्तिकीजाएगीफिलिप्सबॉम्बेशाखाद्वारामध्यस्थजोविशेषरूपसेउनमामलोंकोसंदर्भितकरताहैजहाँमेसर्सकेबीचव्यक्तिगतसंपर्क।बहुमूल्यऔरपार्टियाँमौजूदहैं।आयोगसंबंधित, उपरोक्तविशेषमामलेनिष्पादितकिएजानेकेबादमौजूदासमझौतेकीसमाप्तिहोगीमेसर्सकेकारण।अगरकोईतकनीकीआपत्तिनहींहैतोकीमती ई. एल. ए. केसमझौतेसेनिकलेगा "।आगेबढ़ें “ ( ख) , स्टटॉक्सःमेसर्स।फिलिप्सबॉम्बेमेसर्सकेस्टटॉककाध्यानरखेंगे।मूल्यवानहोगा।उसमेसर्ससेबचनेकेलिएजितनीजल्दीहोसकेएकयादूसरेतरीकेसेनिपटटायागया।कीमतीपूंजीकोअनावश्यकरूपसेबांधाजासकताहै। , इसेप्राप्तकरनेकेलिएउपलब्ध, ( (i) वस्तुओंकोतीनश्रेणियोंमेंवर्गीकृतकियाजाएगाअर्थात्ःआसानीसेबिकनेयोग्यवस्तुएँ। ܂वाय. ( (ii) ,जिनवस्तुओंकीबिक्रीकेलिएकुछप्रयासोंकीआवश्यकताहोतीहैइसकामतलबहैकिवेहोसकतेहैंचारसेछहसप्ताहकीअवधिमेंनिपटटायाजाताहै। 2 एस. सी. आर. सर्वोच्चन्यायालयकीरिपोर्ट ( (iii) धीमीगतिसेचलनेवालीवस्तुएँजिन्हेंलियाजाएगा। 1962 पी. एच. दिवेचागा बॉम्बेशाखाद्वारा। केआयुक्त ऊपर(iii) तमालआय-कर, -I , जे।केतहतउल्लिखिबॉम्बेमेसर्सद्वारालियाजाएगा।मूलहिदायतुल्लामेंफिलिप्सचालानमूल्ययदिअन्यथानिर्धारितनहींकियागयाहैकटटौतीकेदौरानमालकाबिगड़नाहस्तांतरणकेलिएकीगईलागतकेलिएमान्यहै। 1 ", ",अगलेमिनटटशीर्षकविविधवेअंतमेंथेऔरपढ़तेथेः : " दुर्भावनापूर्णःअच्छेसंकेतकेरूपमें, विलमेसर्स।फिलिप्सभुगतानकरनेकेलिएतैयारहैतीनोंमेंसेप्रत्येककेलिएतिमाहीकिश्तेंकेदौरानभागीदार,तीनवर्षकीअवधि.40,000 / -रुतारीखसेप्रतिवर्षमौजूदाअनुबंधकीसमाप्ति।वेतीन।ऊपरमेसर्सकेरूपमेंसंदर्भितभागीदार।कलकं., —फिलिप्सइलेक्ट्रिसमझतेहैंः1. श्रीपिरोजशाएच. देवेचा2. श्रीखुर्शीदजीए. ईरानी3. श्रीनोशीरजे. ईरानी, अंतमेंश्रीवानरिननेकहाकिमेसर्स।फिलिप्सहैं।मेसर्सकोजारीरखनेकेलिएकाफीइच्छुकहैं।नियमितदीपकविक्रेताओंकेरूपमेंमूल्यवानऔरलाभवेमहसूसकरतेहैंकिवहाँसेअतिरिक्तहोगा 99 " !ऊपरउल्लिखिततीनवर्षकापारिश्रमिक। Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) 1938 ਦੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੋ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਰਾਨੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਲਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਦੋ ਫਰਮ ਨਾਮਾਂ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਫਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕੰਪਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਜੇ. ਪੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ & ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੂਨ, 1938 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਐਮ/ਐਸ. ਫਿਲਿਪਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕਲ ਕੰਪਨੀ (ਭਾਰਤ) ਲਿਮਟਿਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਫਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਰਮ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਲਬ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਫਰਮ ਨੂੰ ਗੋਦਾਮ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਲਬ ਵੇਚਣ ਦਾ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ 12% ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੁੱਲ ਚਲਾਨ ਰਕਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਫਰਮ ਨੂੰ ਨੈੱਟ ਚਲਾਨ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ 2% ਦਾ ਹੋਰ ਛੂਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬੀ ਜਾਂ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਢਕਣ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਵੇਚਿਆ ਤਾਂ ਕੰਪਨੀ ਫਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਨਾਂ ਦੀ ਨੈੱਟ ਰਕਮ ਦਾ 5% ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਫਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਫਿਲਿਪਸ ਬਲਬ ਵੇਚਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਲਬਾਂ ਦੇ ਮੁੜ-ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਸੰਦਰਭਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਸੀ। ਧਾਰਾ ਨੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮਝੌਤਾ ਜੁਲਾਈ 1, 1938 ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਜਦ ਤਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਜ ਪੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸੋਲ੍ਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। 8 ਮਾਰਚ, 1934 ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਫਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਰਮ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਮਝੌਤਾ 30 ਜੂਨ, 1954 ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਮਸੌਦਾ ਭੇਜਿਆ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ ਪਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਦਸਤਖਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 28 ਮਈ, 1954 ਨੂੰ, ਫਰਮ ਦੇ ਦੋ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਮਝੌਤੇ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਚੂੰਕਿ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਬਈ ਸ਼ਾਖਾ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਲਬਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਧੀ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਮਕਾਜੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਫਰਮ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਮਣ ਦੀ ਅਵਧੀ, ਸਟਾਕ ਅਤੇ ਫਰਮ ਦੇ ਸਟਾਫ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ — "(ਅ) ਸੰਕਰਮਣ ਦੀ ਅਵਧੀ: ਫਿਲਿਪਸ ਬੰਬਈ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਪ, ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਤਰਣ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੈਸਰਜ਼. ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮਾਨ ਦੇ ਆਰਡਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਪਲਾਇਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਗਏ ਆਰਡਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਰਜ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਧੀ ਦੌਰਾਨ ਮੈਸਰਜ਼. ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਮੈਸਰਜ਼. ਫਿਲਿਪਸ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸਮੱਰਥ ਸਮਾਪਨ ਲਈ ਸਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਈ. ਐਸ. ਡੀ. ਸੰਵਿਧਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਸਰਜ਼. ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਸਪਲਾਈ ਮੈਸਰਜ਼. ਫਿਲਿਪਸ ਬੰਬਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੇਸ ਜਿੱਥੇ ਮੈਸਰਜ਼. ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਰਕ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮੈਸਰਜ਼. ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਦੇਣਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਈ.ਐਲ.ਏ. ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕੀ ਐਤਰਾਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਵੇ। “(ਬੀ) ਸਟਾਕ : ਮੈਸਰਜ਼. ਫਿਲਿਪਸ, ਬੰਬਈ ਮੈਸਰਜ਼ ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਦੇ ਸਟਾਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਗੇ ਜੋ ਕਿ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਏ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਸਰਜ਼ ‘ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ’ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਬੇਵਜਹ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਪਲਬਧ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਰਥਾਤ: ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। (iii) ਹੇਠ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਵੱਲੋਂ ਮੂਲ ਚਲਾਨ ਮੁੱਲ 'ਤੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਮਾਨ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਲਈ ਆਏ ਖਰਚੇ ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਵੈਧ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਵਿਵਿਧ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਮਿੰਟਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ: "ਵਿਵਿਧ: ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਹਰੇਕ ਤਿੰਨ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਮਾਹੀ ਕਿਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਰੁਪਏ 40,000/- ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕਲ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ —" Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) 1962 P.H. Di.,clra •• Commissionu of r.,.....,.,,, s ... b.,.1 1962 P.H. Div.cha •• Commissimur ef lncwu-ta, BombaJ-1 HidllJDhdlah, I. 952 SUPREME COURT REPORTS [1963] SUPP. A. V. Viswanatha Sastri., 8. P. :Mehta, J. B. Dadachanji, 0.0. Mathur and Rcivinder Narain, for the appellants. > K. N. Rajagopal Sastri and 8. N. Sachthey, for the respondent. 1962. December, 11. The Judgment of the Court was delivered by- HIDAYATULLAH, J.-This is an appeal on a certificate granted by the High Court of Bombay against the judgment and order of the High Court dated June 23, 1959. The appellants are two assesses whose cases were consolidated before the Tribunal and hence a single app :al. The facts of the case are as follows : Before the year 1938, the two apptllants and one J ehangir Irani were carrying on business in electric goods including ele~tric bulbs under two firm names. One of the firms was called the Precious Electric Co. and the other was named J. Pirojsha & Co. In June, 1938, Precious Electric Co. entered into an agreement with M/s. Philips Electrical Co. (India) Ltd. by which the Company demarcated a territory for the Finn, undertaking to sell and deliver electric bulbs therein exclusively to the Finn. By a letter which formed an annexure to the agreement the Company agreed to sell electric bulbs to the Firm at ex-warehouse prices subject to a commission of 12t% on the gross invoice amount and the Firm was allowed a further discount of 2% on the net invoice prices to cover breakage or fault in manufacture. It was further agreed that if the Company sold any goods directly to the buyers in the torritory the Company would pay to the Finn compen-sation amounting to 5% of the net amount of invoices covering such sales. The Firm on its part undertook to sell only Philips bulbs in the territory and to 2 S.C.R. SUPREME COURT REPORTS 953 prevent re-exportation of the bulbs by third parties. In addition to other. conditions to which we need not refer at this stage there was a clause for termination of the agreement. The clause provided that the agreement would be deemed to have been made as from July 1, 1938, and would continue unless deter-mined by either party by giving to the other party three months' prior notice by registered letter of such party's intention to determine the agreement on the June 30, 1939 or any subsequent June 30. This agreement continued for a period of sixteen years. On l\{arch 8, 1954, the Company sent a letter to the Firm informing the Firm that the agreement would come to an end from June 30, 1951. The Company sent a draft of a new agreement which was intended to take the place of the earlier agreement. Some negotiations between the parties followed but no fresh agreement was signed. On May 28, 1954, the two assessee> and the Manager of the Firm met the representatives of the Company to discuss the new agreement. Nothing much came of the discussion and since the Bombay branch of the Company was taking over the business of selling bulbs in the territory, a working scheme for the period imme-diately following the termination of the existing agreement was reached. This was recorded in the shape of minutes which were signed by the represen-tatives of the Company and by the two partners of the Firm. The minutes covered arrangements for the period of transition, the stocks and the staff of the firm. Of these the important provisions are as follows :- "(a)·PERIOD OF TRANSITION: Philips Bombay Branch will continue the distribution of lamps, etc. to dealers and in this respect Messrs. Preciouq promised to furnish their name list of dealers and their 1962 P.H.Di""c/Ja •• Commission11 of lncom1~tax, Bombcu·I HMrJatullah, /. 1962 P. H. Div1cha v. Commission11 of l11com1-ta, Bombay-I Hida,JOlullah, J. 954 SUPREME COURT REPORTS [1963) SUPP. Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਵਿਵਿਧ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਮਿੰਟਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ: "ਵਿਵਿਧ: ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਹਰੇਕ ਤਿੰਨ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਮਾਹੀ ਕਿਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਰੁਪਏ 40,000/- ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕਲ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ —" 1. ਸ੍ਰੀ ਪੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾ ਐਚ. ਦੇਵੇਚਾ 2. ਸ੍ਰੀ ਖੁਰਸ਼ੇਦਜੀ ਏ. ਈਰਾਨੀ 3. ਸ੍ਰੀ ਨੋਸ਼ੀਰ ਜੇ. ਈਰਾਨੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਵੈਨ ਰਾਇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਸਰਜ਼ ਫਿਲਿਪਸ ਮੈਸਰਜ਼ ਪ੍ਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਲੈਂਪ ਡੀਲਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੋ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਵੇਗਾ। 31 ਦਸੰਬਰ, 1954 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਏ ਖਾਤਾ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਾਲ 1955-56 ਲਈ, ਹਰੇਕ ਤਿੰਨ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੇ ਰੁਪਏ 10,000 ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਿਮਾਹੀ ਕਿਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਰਕਮ ਦੋ ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਆਮਦਨ ਕਰ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 10 (5ਏ) ਅਧੀਨ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਭਾਈਵਾਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਅਪੀਲੇਟ ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਕਰਦਾਤਾ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਾਰਾ 10(5ਏ) ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕੇਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਅਪੀਲਕਾਰ ਉਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਕਮ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਅਪੀਲਕਾਰ ਦੇ ਲਈ 20,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਟੈਕਸਯੋਗ ਆਮਦਨ ਸੀ। ਕਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰ ਦਲੀਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਨ: (i) ਇਹ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਫਰਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। (ii) ਰਕਮ ਇਕ ਐਕਸ-ਗ੍ਰੇਸ਼ੀਆ ਭੁਗਤਾਨ ਸੀ ਜੋ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (iii) ਭੁਗਤਾਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਫਰਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। (iv) ਵਿਕਲਪਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਭੁਗਤਾਨ ਧਾਰਾ 4(3)(vii) ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। (i) ਕੀ 20,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਟੈਕਸਯੋਗ ਆਮਦਨ ਹੈ? (ii) ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਧਾਰਾ 4(3)(vii) ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? (iii) ਕੀ ਉਕਤ ਰਸੀਦ ਧਾਰਾ 10(5ਏ)(ਡੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦੇਣਯੋਗ ਹੈ? ਹਵਾਲਾ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ: "20,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਸੀਦ ਭਾਰਤੀ ਆਮਦਨ ਕਰ ਐਕਟ, 1922 ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਕਰਯੋਗ ਰਸੀਦ ਹੈ।" ਜਵਾਬ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਾਹਿਦਾ ਕੀਤਾ — "ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਕਮ ਕਰਯੋਗ ਰਸੀਦ ਹੈ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਧਾਰਾ 4(3)(vii) ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਛੋਟ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿ 20,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਸੀਦ ਇੱਕ ਮੂਲਧਨ ਰਸੀਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਧਾਰਾ 10(5ਏ)(ਡੀ) ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਰਕਮ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਰਸੀਦ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ: ਇਹ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਧਾਰਾ 4 ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।" ਤੀਜਾ ਸਵਾਲ ਬਿਨਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਸਰਟੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਪੀਲ। ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ 1938 ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ "ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖਰੀਦ" ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਫਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ... Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) "(a)·PERIOD OF TRANSITION: Philips Bombay Branch will continue the distribution of lamps, etc. to dealers and in this respect Messrs. Preciouq promised to furnish their name list of dealers and their 1962 P.H.Di""c/Ja •• Commission11 of lncom1~tax, Bombcu·I HMrJatullah, /. 1962 P. H. Div1cha v. Commission11 of l11com1-ta, Bombay-I Hida,JOlullah, J. 954 SUPREME COURT REPORTS [1963) SUPP. supplies over the past six months. It was concluded that the execution of orders of locally available goods might be terminated in two months' time, whereas this matter as far as orders placed with overseas suppliers are concerned might take about five months. During this period Messrs. Precious will receive all co-operation from Messrs. Philips to ensure a smooth winding up of the business. Furthermore, particular attention will be given to the I. S. D. contracts and transactions in connection with public bodies. Messrs. Precious will inform these bodies that the supplies will be effected through their inter-mediary by Philips Bombay Branch which refers in particular to those cases where close personal contact between Messrs. Precious and the parties exist5. The commission related to the above special cases, executed after the termination of the existing agreement will be due to Messrs. Precious if no technical objection emanating from ELA'S agreement will come forward." "(b) STOCKS : Messrs. Philips, Bombay will take care that the stocks of Messrs. lrecious will be disposed of in one way or the other as soon as i-iossible in order to a void that Messrs. 'Precious' capital might unnecessarily be tied up. In order to achieve this, the· available goods will be classified in three categories, viz : (i) Easily saleable goods. (ii) Goods which require some sales efforts, L which means that" they might be disposed of in a period of four to six weeks. 2 S.C.R. SUPREME COURT REPORTS (iii) Slow moving item3 which will be taken over by Bombay Branch. The goods mentioned under (iii) above will be taken over by, Messrs. Philips at the original invoice price if not otherwise decided due to deterioration of the goods whilst a deduction is valid for cost incurred for t~ansfer." The following minutes, headed "Miscellaneous", were at the end and read :- "MISCELLANEOUS : As a gesture of good-will, Messrs. Philips are prepared to pay in quarterly instalments to each of the three partners during a period of three years, Rs. 40,000/-per annum from the date of the expiry of the existing contract. The three partners referred to above as far as Messrs. Philips Electrical Co., understand are :- 1. Mr. Pirojsha H. Devecha 2. Mr. K.hurshedji A. Irani 3. Mr. Noshir J. Irani Finally, Mr. Van Rhijn stated that Messrs. Philips are quite willing to continue Messrs. Precious as regular lamp dealers and the profit they realise therefrom will be in addition to the three years' remuneration referred to above."' In the account year ended December 31, 1954 rel!ltive to the assessment year 1955-56, each of the three partners ret:eived two quarterly payments of Rs. 10,000 each. This amount was taxed by the Income-tax Officer in respect of the two appellants as compensation under s. 10 (5A) ofthe Income-tax Act. An assessment was also made on the third 1962 P. H. Divttha v. Commission11 of lnt01J'll-ta'1', Bambqy·I HidayaJullals, J. 1962 P.H. Di"'ha v. CommUsi ..... ef lluame-tu, Bomlug~l Hida,,UUllah, J, 956 SUPREME COURT REPORTS [1963] SUPP. partner but we are not concerned with that assessment. Case: P. H. DIVECHA AND ANOTHER versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, BOMBAY I [[1963] SUPP. 2 S.C.R. 949] (1963) 99 " !ऊपरउल्लिखिततीनवर्षकापारिश्रमिक। 31 , 1954 दिसंबरकोसमाप्तहुएलेखावर्षमें1955-56 , मूल्यांकनवर्षकेसापेक्षप्रत्येकतीनभागीदारोंकोदोतिमाहीभुगतानप्राप्तहुए.10,000 परकरलगायागयाथारुप्रत्येक।इसराशिदोअपीलार्थियोंकेसंबंधमेंआयकरअधिकारीएसकेतहतमुआवजा।10 ( 5 क) आय-करएक्टटकरें। तीसरी956 सर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1963] एस. यू. पी. परभीएकमूल्यांकनकियागयाथा। 1962 भागीदारलेकिनहमउससेचिंतितनहींहैं मूल्यांकन।पी. एच. दिवेचाकेआयुक्तइनकैम-टटैक्स, बॉम्बे-I अपीलीयसहायकआयुक्त, जिनसेहिदायतुल्ला, जे. नेअपीलकीथी, नेअभिनिर्धारितकियाकिएसके10 ( 5 ए)प्रावधान।जमीनीस्तरपरमामलेकेतथ्योंपरलागूनहींहुआकिअपीलार्थीकंपनीकेअभिकर्तानहींथेजिससेभुगतानप्राप्तहुआथाऔरप्राप्तराशिमुआवजानहींथीक्योंकिकोईकानूनीनहींथीकंपनीद्वाराउन्हेंनुकसानपहुंचायागयाथा।, 20,000 हालाँकिउन्होंनेमानाकिरुपयेकीराशि।मेंप्रत्येकअपीलार्थीकासम्मानकरयोग्यथा। } रसीद।निर्धारितीनेन्यायाधिकरणमेंअपीलकीऔरउनकेद्वाराचारविवादउठाएगएथे।वेथेः" ( (i) यहसमाप्तिकेलिएदियागयामुआवजाथा।समझौतेकाजोफ्रेमकागठनकरताहैफर्मकेव्यवसायकाकार्य।( (ii) राशिअनुग्रहराशिकेरूपमेंदीगईथी।गवाहीकेमाध्यमसे।( (iii) भुगतानव्यक्तिगतभागीदारोंकोकियाजाताहै। औरइसतरहसेफर्मकेलिएनहींऔरनहीं फर्मकेदौरानएकरसीदकाप्रतिनिधित्वकरें व्यवसाय। ( (iv) , वैकल्पिकरूपसेउक्तरसीदउत्तरदायीनहींथी।कुलआयमेंशामिलकियाजानाधारा4 (3) (vii) "केकारणोंसेप्राप्तकर्ता।न्यायाधिकरणनेइनदलीलोंकोस्वीकारनहींकियालेकिनफर्मकेअनुरोधपरतीनप्रश्नभेजेगएउच्चन्यायालयकेनिर्णयकेलिए।येहैंसवालवेइसप्रकारथेः" ( (i) 20,000 / - एकहैक्यारुपयेकीरसीद।केउद्देश्यकेलिएकरयोग्यरसीदभारतीयआय-, 1922करअधिनियम जे2 एस. सी. आर. 957सुप्रीमकोर्टरिपोर्ट 1962 ( (ii) ऐसाहै, यदितोक्यायहइसमेंशामिलनहींहोनेकेलिएउत्तरदायीहैकारणसेप्राप्तकर्ताकीकुलआय पी. एच. दिवेचा धारा4 (3) (vii)?केआयुक्त आय-कर, -1बॉम्बे( (ग) ?क्याउक्तरसीदइसकेअंतर्गतआतीहैधारा10 (5 ए) (डी) कीशरारतऔर, जे।हिदायतुल्ला?जोतदनुसारकरकेलिएउत्तरदायीहै 1 इससंदर्भकीसुनवाईउच्चन्यायालयनेकीऔरविद्वानन्यायाधीशोंनेपहलेप्रश्नकाउत्तरइसप्रकारदिया निम्नलिखितहैः " 20,000 / - रुपयेकीरसीद।एककरयोग्यरसीदहैभारतीयआय-करकेउद्देश्यकेलिए1922. "एक्टटकरें।जवाबकोध्यानमेंरखतेहुएउच्चन्यायालयनेकहाइसप्रकारहैः" जैसाकिहमपहलेहीमानचुकेहैंकिराशिहै, करयोग्यरसीदव्यवसायसेप्राप्तहोनेवालीरसीदधारा4 (3) (vii) इसेइससेछूटटनहींदेतीहै।करकीदेनदारी।हमउसदृष्टिकोणमेंहैंजोहमारेपासहैयहविचारकरनेकेलिएनहींबुलायागयाकिक्याअगररुपयेकीरसीद।20,000 / - एकपूंजीरसीदहै,धारा10 (5 ए) (डी) केप्रवर्तनद्वाराराशि.इसेराजस्वरसीदमानाजासकताहै।हमदूसरेप्रश्नकाउत्तरइसप्रकारदेंःयहकुलमेंशामिलहोनेकेलिएउत्तरदायीहैएल.धारा4 केबावजूदआयक्योंकियहव्यापारसेउत्पन्नहुआ।.तीसरासवालअनुत्तरितछोड़दियागया।दउच्चन्यायालयनेमामलेकोअपीलकेलिएउपयुक्तप्रमाणितकियाऔरइसलिएयहअपील।उच्चन्यायालयअपनेनिष्कर्षपरपहुँचनेमें1938 केसमझौतेकीजांचकीऔरआयानिष्कर्षयहहैकिहालांकिइसमेंएकाधिकारशामिलहैपीछा"औरफर्मको958 सर्वोच्चन्यायालयरिपोर्ट[1963] एस. यू. पी. पी. काएकविशेषअधिकारदिया। 1962 , निर्धारितक्षेत्रमेंफिलिप्सबल्बोंकोबेचनायहएकव्यापारिकसमझौतेसेज्यादाकुछनहींथाजोस्थिरनहींथापी. एच. . , आय-करकादिवेचावीएकव्यापारिकसंपत्तिहै।इसएकाधिकारकोखोनेसेन्यायालयकेआयुक्तनेआगेकहा, -I सहीहै, व्यवसायबॉम्बेउच्चन्यायालय , जे. "" फर्मकोनष्टनहींकियागयाथाक्योंकिहिदायतुल्लाकेसमझौतेकीसमाप्तिकेबादभीफर्मकोनियमितलैंपडीलरकेरूप, मेंबिजलीकेबल्बबेचनेकाव्यवसायजारीरखनेकाअधिकारथा।उच्चन्यायालयकेअनुसारयहसमझौताजबतकबनारहा--इनकेवलफर्मकोअपनेस्टटॉक्रेडकेरूपमेंअनुकूलशर्तोंपरफिलिप्सबल्बप्राप्तकरनेकाअधिकारप्रदानकिया।समझौतेकी --इनसमाप्तिसेअनुकूलशर्तोंपरस्टटॉक्रेडप्राप्तकरनेकायहअधिकारखोगयाथालेकिनकोईपूंजीनहीं