Vania Silk Mills (P) Ltd v. Commissioner Of Income-Tax, Ahmedabad

Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) અસવીકરણ: સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદિત આ ચુકાદા/હુકમનો હેતુ પક્ષકારોનેતેમની ભાષામાં જાણકારી ઉપલબ્ધ કરાવવા માત્રનો છે અને તેનો અન્યથાઉપયોગ થઇ શકશે નહિ. અન્ય તમામ વ્યવહારિક તેમજ સરકારી ઉદ્દેશો માટેમૂળ અંગ્રેજી ચુકાદો/હુકમ જ પ્રમાણિત અને માન્ય રહેશે. DISCLAIMER:Thetranslatedjudgmentinvernacularlanguage is meant for the restricted use of the litigant tounderstand it in his/ her language and may not be usedforanyotherpurpose. Forallpracticalandofficialpurposes, the English version of the judgment shall beauthentic and shall hold the field for the purpose ofexecution and implementation.===================================================દીવાની અપીલ ન. ૧૧૦૬/ ૧૯૭૬ અરજદાર : વાનિયા સિલ્ક મિલ્સ (પી) લિમિટેડ. વી. સામાવાળા : આવકવેરાના કમિશનર, અમદાવાદ ચુકાદાની તારીખ ૧૪/૦૮/૧૯૯૧ ખંડઃસાવંત, પી. બી.ખંડઃસાવંત, પી. બી.કુલદિપ સિંહ (જે)સાયટેશન :૧૯૯૧ એ આઈ આર ૨૧૦૪૧૯૯૧ એસ સી આર (૩)૫૭૭૧૯૯૧ એસસીસી (૪) ૨૨જેટી ૧૯૯૧ (૩) ૩૯૪૧૯૯૧ સ્કેલ (૨) ૩૨૭ એક્ટઃ આવકવેરા અધિનિયમ ૧૯૬૧: પેટા કલમ ૨ (૪૭), ૪૧ (૨), ૪૫-કેપિટલ એસેટ નાશ પામે અને -વીમા દાવા તરીકે મળેલા નાણાંનુ સ્વરૂપ -કેપિટલ ગેઇન ગણી ટેક્સ માટે કર્જપાત્ર ગણાય કે કેમ? હેડનોટ : અપીલકર્તા કંપનીએ વર્ષ ૧૯૫૭માં રૂ. ૨,૮૧,૭૪૧ ની કિંમતનીમશીનરી ખરીદી હતી અને તેને બીજી કંપનીને ભાડે આપી હતી જેણે મશીનરીનોવીમો લીધો હતો. વર્ષ ૧૯૬૬માં, ધિરાણકર્તા કંપનીમાં આગ ફાટી નીકળી હતી,જેના કારણે અપીલકર્તાની મશીનરીને વ્યાપક નુકસાન થયું હતું. વીમા દાવાનીપતાવટ પર ધિરાણકર્તા કંપનીએ અપીલકર્તાને તેની મશીનરીના વિનાશનેકારણે રૂ. ૬,૩૨,૫૩૩ ની રકમ ચૂકવી હતી. મશીનરીની વાસ્તવિક કિંમત અનેતેના લેખિત મૂલ્ય વચ્ચેનો તફાવત રૂ. ૨,૬૨,૭૮૧ હતો, જે અપીલકર્તાએ ( )સુસંગત વર્ષ માટે તેના આવકવેરાના વળતરમાં કલમ ૪૧(૨) હેઠળ કરવેરા માટેવસૂલવામાં આવતા નફા તરીકે દર્શાવ્યો હતો. ઇન્કમટેક્સ અધિકારીએ વીમાદાવાની રકમ અને મશીનરીની મૂળ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત રૂ. 3,50,792 નીવધારાની રકમને પણ અધિનિયમની કલમ 45 હેઠળ કરપાત્ર કેપિટલ ગેઇન્સ સમાન ગણીને ટેક્સને આધિન કરેલ અને અપીલકર્તાના કેસને કાયદાની કલમ2(47) સાથે વાંચેલી કલમ 45 દ્વારા દર્શાવવામાં આવી હતી તેમ મૂડી સંપત્તિનુંકોઈ ટ્રાન્સફર થયું ન હોવાથી વીમાના દાવાના ખાતા પર મળેલી રકમ પરકેપિટલ ગેઇન્સ ટેક્સ લાદી શકાય નહીં તેને નકારી કાઢ્યો હતો. મૂલ્યાંકનકર્તાની અપીલને એપેલેટ આસિસ્ટન્ટ કમિશનર દ્વારા ફગાવીદેવામાં આવી હતી, પરંતુ તેના દાવાને આવકવેરાની અપીલ ટ્રિબ્યુનલ દ્વારાસ્વીકારવામાં આવ્યો હતો, જેણે એવું માન્યું હતું કે આ રકમ મૂડી સંપત્તિનાહસ્તાંતરણને કારણે નહીં પરંતુ તેને થયેલા નુકસાનને કારણે તેને પ્રાપ્ત થઈહતી અને જ્યારે મૂડી સંપત્તિનું હસ્તાંતરણ થાય ત્યારે જ કલમ ૪૫ લાગુ પડે છે. મહેસૂલના સંદર્ભમાં ઉચ્ચ અદાલતે કરદાતા વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો હતો.અસંતુષ્ટ કરદાતાએ હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા પ્રમાણપત્ર પર આઅદાલત સમક્ષ અપીલ દાખલ કરી હતી. પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયો હતો કે શું નુકસાનને અથવા મૂડી સંપત્તિના નાશનાકારણે વીમાની મળેલ રકમ તે અધિનિયમની કલમ ૪૫ હેઠળ ના અર્થમાંસંપત્તિના સ્થાનાંતરણને કારણે પ્રાપ્ત થયેલી ગણાય અને ઉપરોક્ત કલમ હેઠળમૂડીગત લાભ વેરા ને પાત્ર ગણાય અપીલને મંજૂરી આપતા, આ અદાલત, ઠેરવ્યુ : ૧.૧ વીમા પૉલિસી હેઠળ મળેલા નાણાં મિલકતના નુકસાન, નુકસાનઅથવા વિનાશ દ્વારા વળતર અથવા વળતર તરીકે આપવામાં આવે છે.તેમિલકતમાં વીમા કંપનીની તરફેણમાં કોઈ પણ અધિકારના હસ્તાંતરણ માટેમિલકતના હસ્તાંતરણની વિચારણા હેઠળ નથી.તે વીમાના કરાર અથવાવળતરના આધારે અને કરારની શરતોના સંદર્ભમાં છે.[૫૮૪સી-ડી] ૧.૨ નુકસાનના કિસ્સામાં, આંશિક અથવા સંપૂર્ણ, અથવા સંપત્તિનાનુકસાન માટે વિનાશ, તે ત્રીજા પક્ષની તરફેણમાંહસ્તાંતર કરવામાં આવતોનથી. હકીકત એ છે કે મિલકતની કુલ ખોટ અથવા નુકસાનની ચૂકવણી કરતીવખતે, વીમા કંપની આવી મિલકત અથવા તેમાંથી જે કંઈ બાકી છે તેનો કબજોલે છે, તે વીમાના દાવાના સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરતું નથી જે નુકસાન માટે ક્ષતિપૂર્તિઅથવા વળતર છે. વીમા દાવાની ચુકવણી વીમા કંપની દ્વારા લેવામાં આવેલીમિલકતને ધ્યાનમાં લેતી નથી. એકને બીજા માટે ગણવામાં આવતો નથી.વીમાનો દાવો ક્ષતિગ્રસ્ત મિલકતની કિંમત નથી. દાવાનું મૂલ્યાંકન મિલકતનેથયેલા નુકસાન અથવા તેને તેની મૂળ સ્થિતિમાં પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે જરૂરીરકમના આધારે કરવામાં આવે છે. તે નુકસાન પામેલી મિલકત માટે અવેજ નથી.[૫૮૪સી, એફ-જી] ૧.૩ વર્તમાન કિસ્સામાં, કરદાતા દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલી રકમ તેનીમશીનરીના નુકસાનને કારણે તેને વળતર તરીકે પ્રાપ્ત થયેલી રકમ હતી.ધિરાણકર્તા કંપનીએ, જામીનદાર તરીકે, કરદાતાની પાસેથી ભાડે લીધેલી Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) ਵਾਨੀਆ ਿਸਲਕ ਿਮਲਜ਼ (ਪ�ਾਈਵੇਟ) ਿਲਿਮਟੇਡ ਬਨਾਮ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ, ਅਿਹਮਦਾਬਾਦ 14 ਅਗਸਤ, 1991[ਕੇ.ਐਨ. ਿਸੰਘ ਅਤੇ ਪੀ.ਬੀ. ਸਾਵੰਤ, ਜੇ.ਜੇ.] ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ, 1961: ਐ�ਸ. 2(47), 41(2), 45-ਪੂੰਜੀ ਸੰਪੱਤੀ-ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਵਜ� ਪ�ਾਪਤ ਹੋਏ ਪੈਸੇ ਦਾ ਿਵਨਾ�-ਕੀ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟੈਕਸ ਲਈ ਚਾਰਜਯੋਗ ਹੈ ਜ� ਨਹ�। ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਕੰਪਨੀ ਨ� ਸਾਲ 1957 ਿਵੱਚ 2,81,741 ਰੁਪਏ ਦੀ ਮ�ੀਨਰੀ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਮ�ੀਨਰੀ ਦਾ ਬੀਮਾ 'ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਿਕਰਾਏ ਤੇ ਦੇ ਿਦੱਤੀ। ਸਾਲ 1966 ਿਵੱਚ, ਲ�ਡੀ ਕੰਪਨੀ ਿਵੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਿਜਸ ਨਾਲ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੀ ਮ�ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਿਚਆ। ਬੀਮਾ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਿਨਪਟਾਰੇ 'ਤੇ, ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਨ� ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ 6,32,533 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਿਲਖਤੀ ਮੁੱਲ ਿਵੱਚ ਅੰਤਰ 2,62,781 ਰੁਪਏ ਹੋ ਿਗਆ ਜੋ ਅਪੀਲਕਰਤਾ (ਅਿਧਕਾਰੀਆਂ ਨ�) ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਕਰ ਿਰਟਰਨ ਿਵੱਚ ਸਬੰਧਤ ਸਾਲ ਲਈ ਟੈਕਸ ਿਰਟਰਨ ਿਵੱਚ ਐਸ. 41(2)ਦੇ ਅਧੀਨ ਟੈਕਸ ਚਾਰਜਯੋਗ ਲਾਭ ਵਜ� ਿਦਖਾਇਆ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੇ । ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ ਨ� ਵੀ ਟੈਕਸ ਦੇ ਅਧੀਨ 3,50,792 ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਾਧੂ ਰਕਮ ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਰਕਮ ਅਤੇ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਿਵਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 45 ਦੇ ਤਿਹਤ ਚਾਰਜਯੋਗ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਿਨਆ, ਅਤੇ 'ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਕ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟੈਕਸ ਉਸ ਰਕਮ ਤੇ ਆਕਰਿ�ਤ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ�ਿਕ ਬੀਮਾ ਕਲੇਮ ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਪੂੰਜੀ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। 45 ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੜ�ਆ। ਐਕਟ ਦੇ ਐਸ. 2(47)। ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕਿਮ�ਨਰ ਦੁਆਰਾ ਖਾਰਜ ਕਰ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਮਦਨ ਕਰ ਅਪੀਲੀ ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਿਲਆ ਿਗਆ ਸੀ, ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਿਕਹਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ ਇਹ ਰਕਮ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਟਸਫਰ ਦੇ ਖਾਤੇ 'ਤੇ ਨਹ� ਿਮਲੀ ਸੀ, ਸਗ� ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ�ਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। 45 ਨੂੰ ਉਦ� ਹੀ ਿਖੱਿਚਆ ਿਗਆ ਸੀ ਜਦ� ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੇ ਿਵਰੁੱਧ ਰੈਵੇਿਨਊ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਨ� ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਿਦੱਤੇ ਪ�ਮਾਣ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਿਵੱਚ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ। ਸਵਾਲ 'ਤੇ: ਕੀ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਜ� ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੀਮਾ-ਰ�ਸ ਕਲੇਮ ਲਈ ਪੈਸਾ ਪ�ਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] 3 ਐ�ਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਐਸ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਪੱਤੀ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਕਟ ਦੇ 45 ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟੈਕਸ ਲਈ ਚਾਰਜਯੋਗ ਸੀ, ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਿਦੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਨ�, ਹੋਲਡ: 1.1 ਬੀਮਾ ਪਾਿਲਸੀ ਦੇ ਤਿਹਤ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤਾ ਪੈਸਾ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਜ� ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਨੁਕਸਾਨ ਜ� ਤਬਾਹੀ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹੱਕ ਿਵੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਜ� ਇਸ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ 'ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਿਵਚਾਰ ਿਵੱਚ ਨਹ� ਹੈ। ਇਹ ਬੀਮੇ ਜ� ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੀਆਂ �ਰਤ� ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। (584ਸੀ-ਡੀ] 1.2 ਨੁਕਸਾਨ, ਅੰ�ਕ ਜ� ਸੰਪੂਰਨ, ਜ� ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਜ� ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਤੀਜੀ ਿਧਰ ਦੇ ਹੱਕ ਿਵੱਚ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਿਕ ਪ�ੋ-ਪਰਟੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਜ� ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਸਮ�, ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਅਿਜਹੀ ਸੰਪਤੀ ਜ� ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਿਚਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਿਵੱਚ ਲੈ ਲ�ਦੀ ਹੈ, ਬੀਮਾ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਪ�ਿਕਰਤੀ ਨੂੰ ਨਹ� ਬਦਲਦੀ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਜ� ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਹੈ। ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜੇ ਿਵੱਚ ਲਈ ਗਈ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਿਵਚਾਰ ਿਵੱਚ ਨਹ� ਹੈ, ਿਕ�ਿਕ ਇੱਕ ਲਈ ਦੂਜੇ ਲਈ ਿਵਚਾਰ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ। ਬੀਮੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹ� ਹੈ। ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਮੁਲ�ਕਣ ਸੰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ 'ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਜ� ਇਸਦੀ ਅਸਲ ਸਿਥਤੀਆਂ ਿਵੱਚ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜ�ਦੀ ਰਕਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਿਵਚਾਰ ਨਹ� ਹੈ। [584ਸੀ,ਐਫ-ਜੀ] 1.3 ਤਤਕਾਲ ਕੇਸ ਿਵੱਚ, ਮੁਲ�ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਉਸਦੀ ਮ�ੀਨ-ਨ�ਰੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰਜਾਨ� ਵਜ� ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਧਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਨ�, ਇੱਕ ਬੇਲੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਤ� ਿਕਰਾਏ 'ਤੇ ਲਈ ਗਈ ਮ�ੀਨਰੀ ਦਾ ਬੀਮਾ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਿਕ�ਿਕ ਇਹ ਅਸੈਸੀ ਨੂੰ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੇ ਤਿਹਤ ਿਨ�ਿਚਤ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਜਦ� ਤੱਕ ਇਹ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਪ�ਦਾਨ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਸੀ। ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਨ� ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਨੂੰ ਬੀਮਾ ਰਕਮ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। [587ਡੀ-ਜੀ] 1.4 ਬੀਮਾ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੀ ਿਜਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਿਕ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤ� ਪਿਹਲ�, ਉਸ ਸਿਥਤੀ ਿਵੱਚ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਨ� ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਰਕਮ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੇ ਸਮ� ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਿਵਵਾਿਦਤ ਮ�ੀਨਰੀ ਸਾਲ 1957 ਿਵੱਚ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗ 11 ਅਗਸਤ, 1966 ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਘਟਨਾਵ� ਦੇ ਆਮ ਕੋਰਸ ਨੂੰ ਿਧਆਨ ਿਵੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਸੀ ਿਕ ਮ�ੀਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਿਵਚਕਾਰਲੇ ਸਮ� ਦੌਰਾਨ ਵਧ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਮੁਲ�ਕਣ, ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਸੂਲੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਿਸਲਕ ਿਮੱਲਜ਼ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. ਮ�ੀਨਰੀ ਦਾ ਵਿਧਆ ਮੁੱਲ. [584ਐਚ; 585ਏ-ਬੀ] ਇੰਗਲ�ਡ ਦੇ ਹਾਲਸਬਰੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਚੌਥਾ ਐਡੀ�ਨ, ਵੋਲ. 25, ਨੂੰ ਰੈਫਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) .L VANIA SILK MILLS (P) LTD. v. A COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD AUGUST 14, 1991 [K.N. SINGH AND P.B. SAWANT, JJ.] B Income Tax Act, 1961: Ss. 2(47), 41(2), 45-Capital asset-Destruction of-Money received as insurance claim-Nature of-Whether chargeable to capital gains tax. The appellant company purchased machinery worth Rs.2,81,741 c in the year 1957 and gave it on hire to another company which insured the machinery. In the year 1966, a fire broke out in the lendee company causing extensive damage to the machinery of the appellant. On a settle-ment of the insurance claim the lendee company paid to the appellant a snm of Rs.6,32,533 on account of the destruction of its machinery. The difference between the actual cost of the machinery and its written D down valne worked out to Rs.2,62, 781 which the appellant (the asses-see) showed in its income tax return. for the relevant year as profit chargeable to tax under s. 41(2) of the Income-Tax Act. The Income-Tax Officer subjected to tax also the additional amount of Rs.3,50,792 the difference between the amount of insurance claim and· the original cost of the machinery-treating the same as capital gains chargeable E under section 45 of the Act, and rejected the case of the appellant that the capital gains tax was not attracted to the amount received on account of the insurance claim since there was no transfer of capital asset as was contemplated bys. 45 read withs. 2(47) of the.Act. The appeal of the assessee was dismissed by the Appellate F Assistant Commissioner, but its claim was accepted by the Income Tax Appellate Tribunal which held that the amount was not received on account of transfer of the capital asset but on account of damage to it and that s. 45 was attracted only when there was a transfer of the capital asset. G The reference at the instance of the revenue was answered by the High Court against t~e assessee. Aggrieved the assessee filed the appeal before this Court on a certificate granted by the High Court. On the question: whether the money received towards the insu-ranee claim on account of the damage to or destruction of the capital H asset was so received on account of the transfer of the asset within the A meaning of s. 45 of the Act and was, therefore, chargeable to the capital gains tax under the said section, Allowing the appeal, this Court, B HELD: 1.1 The money received under the insurance policy is by way of indemnity or compensation for the damage, loss or destruction of the property. It is not in consideration of the transfer of the property or the transfer of any right in it in favour of the insurance company. It is by virtue of the contract of insurance or of indemnity, and in terms of the conditions of the contract. [584C-D I c 1.2 In the case of damage, partial or complete, or destruction or loss of property there is no transfer of it in favour of a third party. The fact that while paying for the to\al loss of or damage to the pro-perty, the insurance company takes over such property or whatever is left of it, does not change the nature of the insurance claim which is D indemnity or compensation for the loss. The payment of insurance claim is not in consideration of the property taken over by the insurance company, for one is not consideration for the other. The insurance claim is not the value of the damaged property. The claim is assessed on the basis of the damage sustained by the property or the amount neces-sary to restore it to its original conditions. lt is not a consideration for E the damaged property. [584C, F-G] F Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) F 1.3 In the instant case, the amount received by the assessee was the one received by it as damages on account of the loss of its machi-nery. The lendee company, as a bailee, bad insured the machinery hired from the assessee, since it was liable to make good the loss of the machinery to the assessee. This was implied under a contract of bail-ment unless it was provided to the contrary. The Iendee company paid the insurance amount pro rata to the assessee. [5870-G I 1.4 The insurance was on reinstatement basis which meant that the property was to be restored to the condition in which it was, before G the fire. The insurance company paid the amount for the restoration of the machinery which had to be on the basis of its value at the time of the fire. The machinery in question was purchased in the year 1957 and the fire broke out on August 11, 1966. Taking into consideration the ordi-nary course of events, it was legitimate to presume that the cost of machinery bad gone up during the intervening period and the assured H .and, therefore, the assessee, was entitled to recover on the basis of the A Halsbury's Laws of England, Fourth Edition, Vol. 25, referred to. 2.1 The capital gains is attracted by transfer and 11ot merely by extinguishment of right howsoever brought about. The transfer may be B effected by various modes and one of the modes is the ·extinguishment of right on transfer of the asset itself or on account of the transfer of the right or rights in it. The extinguishment of right or rights must in any case be on account of its or their transfer in order to attract the provi-sions of Section 45 which speaks about capital gains arising out of "transfer" of asset and not on account of "extinguishment ofright" by c itself. [583G-H; 584A] c If extinguishment of right or rights is not due.to transfer and is on account of the destruction or loss of the asset, it is not a transfer and does not attract the provisions of s. 45 which relate to transfer and not to mere extinguishment of right but to one by transfer. Hence an exting-uishment of right not brought about by transfer is outside the purview ofs. 45. [584A-B] D Whatever the mode by which a transfer is brought about, the existence of the asset during the process of transfer is a pre-condition. Unless the asset exists in fact; there cannot be a transfer of it. [583E] E Transfer presumes both the existence of the asset and of the trans-feree to whom it is transferred. [584C] 2.2 When an asset is destroyed there is no question of transfer-ring it to others. The destruction or loss of the asset, no doubt, brings F about the destruction of the right.of the owner or possessor of the asset, iu it. But it .is not on account of transfer. It is ou account of the disap-pearance of the asset. The extinguishment of right in the asset on account of extinguishment of asset itself is not a transfer oftne rignt but its destruction. By no stretch ofi.magination, the destruction of the right on account of the destruction of the asset can be equated with the G extinguishment of right on account of its transfer. [583E-G I 3.f Although the definition of "transfer" in Section 2(47) of the Act is inclusive, and, therefore, extends to events and transactions which may not otherwise be ''transfer" according to its ordinary, popular and natural sense, yet it also mentions such transactions as H A B sale, exchange etc. to which the word "transfer" would properly apply in its popular and natural import. Since those associated words and expressions imply the existence of the asset and of the transferee, according to the rule of noscitur a sociis, the expression "extinguish-ment of any rights therein" would take colour from the said associated words and expressions, and will have to be restricted to the sense analogous to them. [585C-E] c Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) ਿਸਲਕ ਿਮੱਲਜ਼ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. ਮ�ੀਨਰੀ ਦਾ ਵਿਧਆ ਮੁੱਲ. [584ਐਚ; 585ਏ-ਬੀ] ਇੰਗਲ�ਡ ਦੇ ਹਾਲਸਬਰੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਚੌਥਾ ਐਡੀ�ਨ, ਵੋਲ. 25, ਨੂੰ ਰੈਫਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ 2.1 ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟਸਫਰ ਦੁਆਰਾ ਆਕਰਿ�ਤ ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਿਸਰਫ਼ ਿਕਸੇ ਵੀ ਤਰ ਦੇ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ। ਤਬਾਦਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ� ਦੁਆਰਾ ਪ�ਭਾਿਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਹੈ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ 'ਤੇ ਜ� ਇਸ ਿਵੱਚ ਅਿਧਕਾਰ� ਜ� ਅਿਧਕਾਰ� ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ। ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਆਕਰਿ�ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਿਧਕਾਰ� ਜ� ਅਿਧਕਾਰ� ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਿਕਸੇ ਵੀ ਸਿਥਤੀ ਿਵੱਚ ਇਸਦੇ ਜ� ਉਹਨ� ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ "ਟਸਫਰ" ਤ� ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਿਕ ਆਪਣੇ ਆਪ "ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ" ਦੇ ਕਾਰਨ। [583ਜੀ-ਐਚ; 584ਏ] ਜੇਕਰ ਅਿਧਕਾਰ ਜ� ਅਿਧਕਾਰ� ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਟਸਫਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹ� ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਜ� ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤ� ਇਹ ਟਸਫਰ ਨਹ� ਹੈ ਅਤੇ s ਦੇ ਪ�ਬੰਧ� ਨੂੰ ਆਕਰਿ�ਤ ਨਹ� ਕਰਦਾ ਹੈ। 45 ਜੋ ਿਕ ਤਬਾਦਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਿਸਰਫ਼ ਅਿਧਕਾਰ� ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਨਾਲ ਸਗ� ਤਬਾਦਲੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨੂੰ। ਇਸਲਈ, ਤਬਾਦਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਹ� ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਿਧਕਾਰ� ਦੀ ਵਰਤ� s ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤ� ਬਾਹਰ ਹੈ। 45. [584ਏ-ਬੀ] ਟਸਫਰ ਦੀ ਪ�ਿਕਿਰਆ ਦੌਰਾਨ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ ਪੂਰਵ �ਰਤ ਹੈ। ਜਦ� ਤੱਕ ਸੰਪਤੀ ਅਸਲ ਿਵੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹ� ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਹੋ ਸਕਦਾ. [583ਈ] ਟਸਫਰ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਟਸਫਰ-ਫਰੀ ਿਜਸ ਨੂੰ ਇਹ ਟਸਫਰ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਦੋਵ� ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। [584ਸੀ] 2.2 ਜਦ� ਕੋਈ ਸੰਪੱਤੀ ਨ�ਟ ਹੋ ਜ�ਦੀ ਹੈ ਤ� ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਿਜਆਂ ਨੂੰ ਟਸਫਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹ� ਹੁੰਦਾ। ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਿਵਨਾ� ਜ� ਨੁਕਸਾਨ, ਿਬਨ� �ੱਕ, ਇਸ ਿਵੱਚ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜ� ਮਾਲਕ ਦੇ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਿਵਨਾ� ਿਲਆ�ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਟਸਫਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹ� ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਪੱਤੀ ਿਵੱਚ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਿਵੱਚ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਹੈ ਬਲਿਕ ਇਸਦਾ ਿਵਨਾ� ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਿਬਨ�, ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. [583ਈ-ਜੀ) 3.1 ਹਾਲ�ਿਕ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕ�ਨ 2(47) ਿਵੱਚ "ਤਬਾਦਲਾ" ਦੀ ਪਿਰਭਾ�ਾ ਸੰਮਿਲਤ ਹੈ, ਅਤੇ, ਇਸਲਈ, ਉਹਨ� ਘਟਨਾਵ� ਅਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੱਕ ਿਵਸਿਤ�ਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਆਮ, ਪ�ਿਸੱਧ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਰਥ� ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਤਬਾਦਲਾ" ਨਹ� ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਿਫਰ ਵੀ ਇਹ ਅਿਜਹੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਿਜ਼ਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਜਵ� ਿਕ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] 3 ਐ�ਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਿਵਕਰੀ, ਵਟ�ਦਰਾ ਆਿਦ ਿਜਸ ਲਈ "ਟਸਫਰ" �ਬਦ ਇਸਦੇ ਪ�ਿਸੱਧ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਯਾਤ ਿਵੱਚ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਿਕ�ਿਕ ਉਹ ਸੰਬੰਿਧਤ �ਬਦ ਅਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਹ�ਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾ�ਦੇ ਹਨ, ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਿਨਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੀਕਰਨ "ਉਸ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ" ਕਹੇ ਗਏ ਸਬੰਿਧਤ �ਬਦ� ਅਤੇ ਸਮੀਕਰਨ� ਤ� ਰੰਗ ਿਲਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਹਨ� ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਰਥ� ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। [585ਸੀ-ਈ] ਜੇਕਰ ਿਵਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪਿਰਭਾ�ਾ ਨੂੰ ਿਕਸੇ ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤ�-ਉਪਯੋਗ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ, ਤ� ਇਸ ਿਵੱਚ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀਆਂ ਸਪੱ�ਟ ਉਦਾਹਰਣ� �ਾਮਲ ਨਹ� ਹੁੰਦੀਆਂ, ਿਜਵ� ਿਕ। ਿਵਕਰੀ, ਵਟ�ਦਰਾ ਆਿਦ। ਇਸਲਈ "ਉਸ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਈ" �ਬਦ ਨੂੰ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ� ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤ� ਸੁਤੰਤਰ ਜ� ਹੋਰ ਿਕਸੇ ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਨਹ� ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [585ਈ-ਐਫ] 3.2 ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਸੰਪੱਤੀ ਿਵੱਚ "ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ" �ਬਦ ਨੂੰ ਿਕਸੇ ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਪੜ�ਨਾ ਸਹੀ ਨਹ� ਸੀ, ਭਾਵ� ਇਹ ਟਸਫਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਜ� ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸਹੀ ਸੀ ਿਕ ਧਾਰਾ 45 ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ "ਤਬਾਦਲੇ" ਲਈ ਸੰਪੱਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹ� ਹੈ। ਇਸ ਨ� ਮੂਲ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਿਕ ਧਾਰਾ 45 ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਿਧਕਾਰ� ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹ� ਸਗ� ਤਬਾਦਲੇ ਨਾਲ ਹੈ। "ਤਬਾਦਲੇ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਈ" �ਬਦ� 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਿਧਆਨ ਕ�ਦਿਰਤ ਕਰਦੇ 'ਹੋਏ, ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਲਤ ਿਨਰਦੇਿ�ਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਿਕ ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਹਰ ਬੁਝਾਈ ਭਾਵ� ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜ� ਨਾ, ਧਾਰਾ 45 ਦੁਆਰਾ ਿਖੱਚੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ। [585ਐਫ-ਜੀ; 584ਬੀ] ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਮਦੁਰਾਈ ਿਮੱਲਜ਼ ਕੰਪਨੀ ਿਲਿਮਟੇਡ, [1973] 89 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 45 ਅਤੇ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਮੋਹਨਭਾਈ ਪੰਮਾਭਾਈ, [1973] 91 ਆਈ.ਟੀ.ਆਰ. 393, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਿਦੱਤਾ ਿਗਆ ਹੈ। 4. ਕੀ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਨ� ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਮ�ੀਨ-ਨ�ਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਵਜ� ਜ� ਮੁਲ�ਕਣ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਜ� ਬੀਮਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹ� ਪਵੇਗਾ। ਬੀਮਾ ਪਾਿਲਸੀ ਿਵੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ �ਾਮਲ ਸੀ ਿਜਸ ਿਵੱਚ '-ਬੀਮਾਕਰਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੀ ਿਮਤੀ ਤੇ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [587ਜੀਐਚ; 588ਏ] 5. ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਪਾਿਲਸੀ ਿਵੱਚ, ਬੀਮਾਕਰਤਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨ�ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਿਮਤੀ 'ਤੇ ਬੀਮਾਯੁਕਤ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਇਨ� ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਜ� ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਉਦੇ� ਲਈ ਿਨਵੇ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ। [588ਏ-ਬੀ] ਿਸਲਕ ਿਮੱਲਜ਼ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. [ਸਾਵੰਤ, ਜੇ.] Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) ૧.૩ વર્તમાન કિસ્સામાં, કરદાતા દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલી રકમ તેનીમશીનરીના નુકસાનને કારણે તેને વળતર તરીકે પ્રાપ્ત થયેલી રકમ હતી.ધિરાણકર્તા કંપનીએ, જામીનદાર તરીકે, કરદાતાની પાસેથી ભાડે લીધેલી મશીનરીનો વીમો લીધો હતો, કારણ કે તે કરદાતાને મશીનરીના નુકસાનનીભરપાઈ કરવા માટે જવાબદાર હતી. આ જામીન કરાર હેઠળ સૂચિત કરવામાંઆવ્યું હતું સિવાય કે તે તેનાથી વિપરીત પ્રદાન કરવામાં આવ્યું હોય.ધિરાણકર્તા કંપનીએ કરદાતાને વીમાની રકમ પ્રો રેટા ચૂકવી હતી.[૫૮૭ડી-જી] ૧.૪ વીમો પુનઃસ્થાપનના આધારે હતો, જેનો અર્થ એ હતો કે મિલકતનેઆગ લાગતાં પહેલાં જે સ્થિતિમાં હતી તે સ્થિતિમાં પુનઃસ્થાપિત કરવાની હતી.વીમા કંપનીએ મશીનરીની પુનઃસ્થાપના માટેની રકમ ચૂકવી હતી જે આગનાસમયે તેના મૂલ્યના આધારે હોવી જોઈતી હતી. આ મશીનરી વર્ષ ૧૯૫૭માંખરીદવામાં આવી હતી અને આગ તા. ૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૬એ લાગી હતી.ઘટનાઓની સામાન્ય પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં લેતા, એવું માનવું વાજબી હતું કેવચગાળાના સમયગાળા દરમિયાન મશીનરીની કિંમતમાં વધારો થયો હતો અનેબાંયધરી આપનાર અને તેથી, આકારણી કરનાર, મશીનરીના વધેલા મૂલ્યનાઆધારે વસૂલાતમાટે હકદાર હતો.[૫૮૪H; ૫૮૫એ - ]B હેલ્સબરીઝ લોઝ, ઓફ ઈંગ્લેન્ડ, ચોથી આવૃત્તિ, વોલ્યુમ. ૨૫, નો ઉલ્લેખ કર્યોછે. ૨.૧ મૂડીગત લાભ હસ્તાંતરણ દ્વારા આકર્ષાય છે અને માત્ર અધિકારનેગમે તે રીતે નાબૂદ કરીને લાવવામાં આવે નહીં. હસ્તાંતરણ વિવિધ રીતો દ્વારાપ્રભાવિત થઈ શકે છે અને તેમાંથી એક રીત એ છે કે સંપત્તિના સ્થાનાંતરણ પરના અધિકારને નાબૂદ કરવો અથવા તેમાં રહેલ અધિકાર અથવા અધિકારોનાસ્થાનાંતરણને કારણે. કોઈ પણ સંજોગોમાં અધિકાર અથવા અધિકારોનો અંતકલમ ૪૫ની જોગવાઈઓને આકર્ષવા માટે તેના અથવા તેમના હસ્તાંતરણનેકારણે થવો જોઈએ, જે સંપત્તિના "હસ્તાંતરણ" થી ઉદ્ભવતા મૂડીગત લાભવિશે બોલે છે, નહીં કે પોતે "અધિકારના અંત" ને કારણે.[૫૮૩G H- ; ૫૮૪એ] જો અધિકાર અથવા અધિકારોનો અંત હસ્તાંતરણને કારણે ન હોય અનેસંપત્તિના વિનાશ અથવા નુકસાનને કારણે હોય, તો તે સ્થાનાંતરણ નથી અનેકલમ ૪૫ની જોગવાઈઓને આકર્ષિત કરતી નથી જે હસ્તાંતરણ સાથે સંબંધિતછે અને માત્ર અધિકારને નાબૂદ કરવા માટે નહીં પરંતુ એકના દ્વારાસ્થાનાંતરણના કારણે. તેથી હસ્તાંતરણ દ્વારા ન લાવવામાં આવેલા અધિકારનોઅંત લાવવો એ કલમ ૪૫ના અધિકારક્ષેત્રની બહાર છે. [૫૮૪એ-બી] જે પદ્ધતિ દ્વારા હસ્તાંતરણ કરવામાં આવે છે તે ગમે તે હોય,સ્થાનાંતરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન સંપત્તિનું અસ્તિત્વ એ પૂર્વ શરત છે.જ્યાં સુધીસંપત્તિ અસ્તિત્વમાં નથી ત્યાં સુધી તેનું હસ્તાંતરણ થઈ શકતું નથી.[૫૮૩ઇ] હસ્તાંતરણ એ સંપત્તિ અને હસ્તાંતરણ કરનાર કે જેને તે ટ્રાન્સફર કરવામાંઆવે છે, બંનેનું અસ્તિત્વ ધારે છે.[૫૮૪સી ] ૨.૨ જ્યારે કોઈ સંપત્તિનો નાશ થાય છે ત્યારે તે અન્યને ટ્રાન્સફરકરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી. તેમાં કોઈ શંકા નથી કે,સંપત્તિનો નાશ અથવા નુકસાન, તે સંપત્તિના માલિક અથવા કબજેદારના અધિકારનો નાશ કરે છે.પરંતુ તે ટ્રાન્સફરના કારણે નથી. તે સંપત્તિના નાશ થવાના કારણે છે. સંપત્તિનાનાશને કારણે સંપત્તિમાં અધિકારનો નાશ એ અધિકારનું હસ્તાંતરણ નથી પરંતુતેનો નાશ છે. કોઈ પણ કલ્પના દ્વારા, સંપત્તિના વિનાશને કારણે અધિકારનાવિનાશને તેના હસ્તાંતરણને કારણે અધિકારના અંત સાથે સરખાવી શકાય નહીં.[૫૮૩ઇ-જી] ૩.૧ જો કે અધિનિયમની કલમ ૨ (૪૭) માં "ટ્રાન્સફર" ની વ્યાખ્યાસમાવિષ્ટ છે, અને તેથી, તે ઘટનાઓ અને વ્યવહારો સુધી વિસ્તરે છે જેઅન્યથા તેના સામાન્ય, લોકપ્રિય અને કુદરતી અર્થમાં "ટ્રાન્સફેર" ન હોઈ શકે,તેમ છતાં તે વેચાણ, વિનિમય વગેરે જેવા વ્યવહારોનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે, જેમાં"ટ્રાન્સફર" શબ્દ તેના લોકપ્રિય અને કુદરતી અર્થમાં યોગ્ય રીતે લાગુ થશે. તેસંબંધિત શબ્દો અને અભિવ્યક્તિઓ સંપત્તિ અને હસ્તાંતરણકર્તાના અસ્તિત્વનેસૂચવે છે, તેથી 'નોસિટુર એ સોસાયટી'ના નિયમ અનુસાર, "તેમાંના કોઈપણઅધિકારોનો નાશ" અભિવ્યક્તિ ઉપરોક્ત સંબંધિત શબ્દો અનેઅભિવ્યક્તિઓમાંથી રંગ લેશે, અને તે તેમના સમાન અર્થ સુધી મર્યાદિત હોવીજોઈએ.[૫૮૫સી-ઇ] જો વિધાનસભા અધિકારને નાબૂદ કરવા માટે વ્યાખ્યાનો વિસ્તારકરવાનો ઈરાદો ધરાવતી હોત, તો તેમાં હસ્તાંતરણના સ્પષ્ટ ઉદાહરણો એટલે કેવેચાણ, વિનિમય વગેરેનો સમાવેશ થતો ન હોત. તેથી "તેમાંના કોઈપણ અધિકારોને નાબૂદ કરવા" એ અભિવ્યક્તિ ટ્રાન્સફરના કારણે અધિકારોને નાબૂદકરવા સુધી મર્યાદિત હોવી જોઈએ અને ટ્રાન્સફરના કારણે સ્વતંત્ર અથવાઅન્યથા અધિકારને નાબૂદ કરવા માટે વિસ્તૃત કરી શકાતી નથી.[૫૮૫ઇ-એફ] ૩.૨ ઉચ્ચ અદાલતે અસ્કયામતોમાં "કોઈપણ અધિકારોનો અંત" શબ્દને Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) H A B sale, exchange etc. to which the word "transfer" would properly apply in its popular and natural import. Since those associated words and expressions imply the existence of the asset and of the transferee, according to the rule of noscitur a sociis, the expression "extinguish-ment of any rights therein" would take colour from the said associated words and expressions, and will have to be restricted to the sense analogous to them. [585C-E] c If the legislature intended to extend the definition to any exting-uishment of right, it would not have included the obvious instances of transfer, viz. sale, exchange etc. Hence the expression "extinguishment of any rights therein" will have to be confined to the extinguishment of rights on account of transfer and cannot be extended to mean any extinguishment of right independent of or otherwise than on account of transfer. [585E-F] 3.2 The High Court, was not correct in reading the expression "extinguishment of any rights" in the assets as any extinguishment of D right whether it resulted in or was on account of transfer nor was it right in assuming that for "transfer" within the meaning of Section 45 the asset need not exist. It erred in ignoring the basic postulate that Section 45 does not relate to extin~uishment of right but to transfer. Having concentrated its attention on the words "extinguishment of right" rather than on "transfer", the High Court, misdirected it<relf E and proceeded on the basis that every extinguishment of right whether by way of transfer or not, is attwacted by Section 45. [585F-G; 584B I F Commissioner of Income-Tax v. Madurai Mills Co. Ltd., [1973] 89 ITR 45 and Commissioner of Income-Tax v. Mohanbhai Pamabhai, [ 1973] 91 ITR 393, referred to. 4. Whether the lendee company had insured assessee's machi- nery as bailees or as agents of the assessee would make no difference. The insurance policy contained the reinstatement clause requiring the insurer to pay the cost of the machiner:1 as on the date of the fire. [587G-H; 588A] G H 5. ln an insurance policy with the reinstatement clause, the · insurer is bound to pay the cost of the insured property as on the date of destruction of loss, and it matters very little if the amount so paid by the insurance company is invested for purchasing the destroyed asset or for any other purpose. l588A-BJ C.Leo Macho do v. Commissioner of Income-Tax, [1988] 172 ITR 744, approved. Income-tax Commissioner v. J.K. Cotton Spinning & Weaving Mills Co. Ltd., [1987] 164 ITR 18, disapproved. CIVIL APPELLATE JURISDICTION: Civil Appeal No. 1106 (NT) of 1976. From the Judgment and Order dated 22nd/23rd January 1976 of B the Gujarat High Court in Income Tax Ref. No. 122 of 1974. Joseph Vellappilly, K.J. John and Ms. Deepa Dikshit for the Appellant. S.C. Manchanda, Ranvir Chandra and Ms. A. Subhashini for the C Respondent, The Judgment of the Court was delivered by Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) 5. ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਪਾਿਲਸੀ ਿਵੱਚ, ਬੀਮਾਕਰਤਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨ�ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਿਮਤੀ 'ਤੇ ਬੀਮਾਯੁਕਤ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਇਨ� ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਜ� ਿਕਸੇ ਹੋਰ ਉਦੇ� ਲਈ ਿਨਵੇ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਹੈ। [588ਏ-ਬੀ] ਿਸਲਕ ਿਮੱਲਜ਼ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. [ਸਾਵੰਤ, ਜੇ.] ਸੀ. ਲੀਓ ਮਾਚੋ ਡੂ ਬਨਾਮ ਕਿਮ�ਨਰ ਆਫ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ, [1988] 172 ਆਈਟੀਆਰ744, ਪ�ਵਾਿਨਤ।ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਿਮ�ਨਰ ਬਨਾਮ ਜੇ.ਕੇ. ਕਾਟਨ ਸਿਪਿਨੰਗ ਐਡ ਵੀਿਵੰਗ ਿਮੱਲਜ਼ ਕੰਪਨੀ ਿਲਿਮਟੇਡ, [1987] 164 ਆਈਟੀਆਰ 18, ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ। ਿਸਵਲ ਅਪੀਲੀ ਅਿਧਕਾਰ ਖੇਤਰ: 1976 ਦੀ ਿਸਵਲ ਅਪੀਲ ਨੰ. 1106 (ਐਨਟੀ)। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਰੈਫਰੀ ਿਵੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ 22/23 ਜਨਵਰੀ 1976 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਆਦੇ� ਤ�। 1974 ਦਾ 122 ਨੰ. ਜੋਸਫ ਵੇਲਾਿਪਲੀ, ਕੇ.ਜੇ. ਜੌਹਨ ਅਤੇ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਲਈ ਸ�ੀਮਤੀ ਦੀਪਾ ਦੀਕਿ�ਤ।ਐਸ.ਸੀ.ਮਨਚੰਦਾ, ਰਣਵੀਰ ਚੰਦਰ ਅਤੇ �ੀਮਤੀ ਏ.ਸੁਭਾਿ�ਨੀ �ਤਰਦਾਤਾ ਲਈ ਸਨ।ਵੱਲ� ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਿਗਆ ਸਾਵੰਤ, ਜੇ. ਅਪੀਲਕਰਤਾ/ਕੰਪਨੀ, ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ ਮੁਲ�ਕਣ ਵਜ� ਜਾਣੀ ਜ�ਦੀ ਹੈ, ਆਰਟ-ਿਸਲਕ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਿਨਰਮਾਣ ਅਤੇ ਿਵਕਰੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 1957 ਿਵੱਚ, ਇਸਨ� 2,81,741 ਰੁਪਏ ਦੀ ਮ�ੀਨਰੀ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਿਕਰਾਏ 'ਤੇ ਮੈਸਰਜ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਿਦੱਤੀ। ਜੈਸਮੀਨ ਿਮਲਜ਼ ਪ�ਾ. ਿਲਮਿਟਡ, 33,900 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਿਕਰਾਏ 'ਤੇ ਬੰਬਈ। 11 ਅਗਸਤ, 1966 ਨੂੰ ਮੈਸਰਜ਼ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਿਵੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਜੈਸਮੀਨ ਿਮੱਲਜ਼ ਨ� ਉਨ�� ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਿਵੱਚ ਸਥਾਪਤ ਮ�ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਉਨ�� ਦੁਆਰਾ ਅਸੈਸੀ ਦੁਆਰਾ ਿਕਰਾਏ 'ਤੇ ਲਈ ਗਈ ਮ�ੀਨਰੀ ਵੀ �ਾਮਲ ਹੈ। ਮੁਲ�ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮ�ੀਨਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵਰਤ� ਲਈ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਸ. ਜੈਸਮੀਨ ਿਮੱਲਜ਼ ਨ� ਆਪਣੀ ਮ�ੀਨਰੀ, ਮੁਲ�ਕਣ ਦੀ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੀਮਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ 'ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਿਨਪਟਾਰੇ ਤੇ, ਮੈਸ. ਜੈਸਮੀਨ ਿਮੱਲਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਿਨ�ਿਚਤ ਰਕਮ ਿਮਲੀ ਿਜਸ ਿਵੱਚ� ਉਸਨ� ਆਪਣੀ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੇ ਨ�ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਨੂੰ 6,32,533 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਮ�ੀਨ-ਨ�ਰੀ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਿਲਖਤੀ ਕੀਮਤ ਿਵੱਚ ਅੰਤਰ 2,62,781 ਰੁਪਏ ਹੋ ਿਗਆ। ਮੁਲ�ਕਣ ਸਾਲ 1967-68 (31 ਅਗਸਤ, 1966 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਬੰਧਤ ਲੇਖਾ ਸਾਲ) ਲਈ ਇਸਦੀ ਆਮਦਨ-ਕਰ ਿਰਟਰਨ ਿਵੱਚ ਮੁਲ�ਕਣ-ਦੇਖੇ ਗਏ ਨ� ਉਕਤ ਰਕਮ ਨੂੰ ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 41(2) (ਇਸ ਤ� ਬਾਅਦ "ਐਕਟ" ਵਜ� ਜਾਿਣਆ ਜ�ਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਤਿਹਤ ਟੈਕਸ ਲਈ ਚਾਰਜਯੋਗ ਲਾਭ ਵਜ� ਦਰਸਾਇਆ ਿਗਆ ਹੈ। ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਅਫਸਰ, ਹਾਲ�ਿਕ, 3,50,792 ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਾਧੂ ਰਕਮ ਵੀ ਟੈਕਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜੋ ਿਕ ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਖਾਤੇ 'ਤੇ ਪ�ਾਪਤ ਹੋਈ 6,32,533 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਅਤੇ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ, ਅਰਥਾਤ, 2,81,741 ਰੁਪਏ, ਐਕਟ 45 ਦੇ ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਦੇ ਰੂਪ ਿਵੱਚ ਚਾਰਜਯੋਗ ਹੈ। ਮੁਲ�ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਲੀਲ ਪੇ� ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਿਕ ਪੂੰਜੀ 'ਲਾਭ ਟੈਕਸ ਬੀਮਾ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਖਾਤੇ ਤੇ ਪ�ਾਪਤ ਹੋਈ ਰਕਮ ਵੱਲ ਆਕਰਿ�ਤ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ ਿਕ�ਿਕ ਕੋਈ ਟਸਫਰ ਨਹ� ਹੋਇਆ ਸੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] 3 ਐ�ਸ.ਸੀ.ਆਰ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 2(47) ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ�ੀ ਗਈ ਧਾਰਾ 45 ਦੁਆਰਾ ਿਵਚਾਰੀ ਗਈ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਆਮਦਨ-ਕਰ ਅਿਧਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ। ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਨ� ਅਪੀਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕਿਮ�ਨਰ ਨੂੰ ਆਦੇ� ਦੇ ਿਵਰੁੱਧ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਿਜਸ ਨ� ਵੀ ਅਪੀਲਕਰਤਾ ਦੀ ਉਕਤ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਰਾਰ ਿਦੱਤਾ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਿਦੱਤਾ। ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੀ ਦਲੀਲ, ਹਾਲ�ਿਕ, ਇਨਕਮ-ਟੈਕਸ ਅਪੀਲੀ ਟ�ਾਈ-ਿਬਊਨਲ, ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪੀਲ ਿਵੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਿਟ�ਿਬਊਨਲ ਨ� ਿਕਹਾ ਿਕ ਰਕਮ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਟਸਫਰ ਦੇ ਖਾਤੇ ਿਵੱਚ ਨਹ� ਿਮਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 45 ਉਦ� ਹੀ ਿਖੱਚੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ� ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕੀਤਾ 'ਿਗਆ ਸੀ। ਇਸ ਤ� ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੈਵੇਿਨਊ ਨ� ਹੇਠ ਿਲਖੇ ਦੋ ਸਵਾਲ� ਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਕੇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਿਦੱਤੀ: (i) ਕੀ ਤੱਥ� ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਥਤੀਆਂ ਿਵੱਚ ਤਬਾਦਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਿਵੱਚ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਇਜ਼ ਸੀ ਿਕ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ ? 2(47) ਦੇ ਅਰਥ� ਿਵੱਚ ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਕੀਤਾ ਿਗਆ ਸੀ (ii) ਕੀ ਤੱਥ� ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਥਤੀਆਂ ਿਵੱਚ 3,50,792 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਮੈਸਰਜ਼ ਤ� ਪ�ਾਪਤ ਮ�ੀਨਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਤ� ਵੱਧ ਹੈ। ਜੈਸਮੀਨ ਿਮਲਜ਼ ਪ�ਾ. ਿਲਮਿਟਡ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 45 ਦੇ ਤਿਹਤ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਵਜ� ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਯੋਗ ਸੀ? ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਪਿਹਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨ�ਹ ਿਵੱਚ ਿਦੱਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜ� ਦੂਜੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਹ� ਿਵੱਚ ਜਵਾਬ ਿਦੱਤਾ, ਅਰਥਾਤ, ਮਾਲ ਦੇ ਹੱਕ ਿਵੱਚ ਅਤੇ ਮੁਲ�ਕਣ ਦੇ ਿਵਰੁੱਧ ਦੋਵ� ਸਵਾਲ। 'ਇਹ ਅਪੀਲ ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਵੱਲ� ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲ� ਿਦੱਤੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਤੇ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2. ਸਾਡੇ ਿਵਚਾਰ ਲਈ ਛੋਟਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਕੀ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਜ� ਨ�ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਅਰਥ� ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਟਸਫਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਉਕਤ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟੈਕਸ ਲਈ ਚਾਰਜਯੋਗ ਹੈ। 3. ਇੱਥੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 45 ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇ� ਕਰਨਾ ਸੁਿਵਧਾਜਨਕ ਹੋਵੇਗਾ ਿਕ�ਿਕ ਉਹ ਸੰਬੰਿਧਤ ਸਮ� 'ਤੇ ਖੜ�ੇ ਸਨ: Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) જો વિધાનસભા અધિકારને નાબૂદ કરવા માટે વ્યાખ્યાનો વિસ્તારકરવાનો ઈરાદો ધરાવતી હોત, તો તેમાં હસ્તાંતરણના સ્પષ્ટ ઉદાહરણો એટલે કેવેચાણ, વિનિમય વગેરેનો સમાવેશ થતો ન હોત. તેથી "તેમાંના કોઈપણ અધિકારોને નાબૂદ કરવા" એ અભિવ્યક્તિ ટ્રાન્સફરના કારણે અધિકારોને નાબૂદકરવા સુધી મર્યાદિત હોવી જોઈએ અને ટ્રાન્સફરના કારણે સ્વતંત્ર અથવાઅન્યથા અધિકારને નાબૂદ કરવા માટે વિસ્તૃત કરી શકાતી નથી.[૫૮૫ઇ-એફ] ૩.૨ ઉચ્ચ અદાલતે અસ્કયામતોમાં "કોઈપણ અધિકારોનો અંત" શબ્દને અધિકારના કોઈપણ અંત તરીકે વાંચવામાં સાચો ન હતો, પછી ભલે તેસ્થાનાંતરણમાં પરિણમ્યો હોય અથવા ટ્રાન્સફરના કારણે હતો અથવા કલમ ૪૫ના અર્થમાં "ટ્રાન્સફર" માટે સંપત્તિ અસ્તિત્વમાં હોવાની જરૂર નથી એમ ધારવુંયોગ્ય ન હતું. કલમ ૪૫ અધિકારના નાબૂદી સાથે સંબંધિત નથી પરંતુસ્થાનાંતરણ સાથે સંબંધિત છે તે મૂળભૂત પૂર્વધારણાને અવગણવામાં તે ભૂલકરે છે."હસ્તાંતરણ" ને બદલે "અધિકારનો નાશ" શબ્દો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યાપછી, ઉચ્ચ અદાલતે પોતાની જાતને ખોટી દિશા આપી અને આ આધાર પરઆગળ વધ્યું કે અધિકારનો દરેક નાશ, પછી ભલે તે હસ્તાંતરણ દ્વારા હોય કેનહીં, કલમ ૪૫ દ્વારા આકર્ષાય છે. [૫૮૫- ; F G ૫૮૪B] આવકવેરાના કમિશનર વિરુદ્ધ મદુરાઈ મિલ્સ કંપની લિમિટેડ, [૧૯૭૩]૮૯ આઈ ટી આર ૪૫ અને આવકવેરાના કમિશનર વિરુદ્ધ મોહનભાઈપામાભાઈ, [૧૯૭૩] ૯૧ આઈ ટી આર ૩૯૩ નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ૪. ધિરાણકર્તા કંપનીએ કરદાતાની મશીનરીનો બેલે તરીકે વીમો લીધોહતો કે કરદાતાના એજન્ટ તરીકે, તેનાથી કોઈ ફરક પડશે નહીં.વીમા પોલિસીમાં 'રીઇન સ્ટેટમેન્ટ ક્લોઝ "નો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં વીમાદાતાને આગલાગવાની તારીખે મશીનરીની કિંમત ચૂકવવાની જરૂર પડતી હતી.[૫૮૭G H- ;૫૮૮એ ] ૫. પુનઃસ્થાપન કલમ સાથેની વીમા પોલિસીમાં, વીમાદાતા નુકસાનનાવિનાશની તારીખે વીમાકૃત મિલકતની કિંમત ચૂકવવા માટે બંધાયેલો હોય છે,અને જો વીમા કંપની દ્વારા ચૂકવવામાં આવેલી રકમ નાશ પામેલી સંપત્તિખરીદવા માટે અથવા અન્ય કોઈ હેતુ માટે રોકાણ કરવામાં આવે તો તે ખૂબ જઓછી બાબત છે.[૫૮૮એ-બી] સી. લિયો માચો ડો વિ. આવકવેરાના કમિશનર, [૧૯૮૮] ૧૭૨આઇટીઆર ૭૪૪, મંજૂર. આવકવેરાના કમિશનર વિ.જે. કે. કોટન સ્પિનિંગ એન્ડ વીવિંગ મિલ્સકંપની લિમિટેડ, [૧૯૮૭] ૧૬૪ આઇટીઆર ૧૮, નામંજૂર. ચુકાદોઃ સિવિલ અપીલેટ જ્યુરિસડીક્શનઃ૧૯૭૬ની સિવિલ અપીલ નંબર ૧૧૦૬(એનટી). ૧૯૭૪ના આવકવેરાના સંદર્ભ નંબર ૧૨૨માં ગુજરાત હાઈકોર્ટના૨૨/૨૩ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૬ના ચુકાદા અને આદેશમાંથી. અપીલકર્તા માટે જોસેફ વેલ્લાપિલ્લી, કે. જે. જ્હોન અને સુશ્રી દીપાદીક્ષિત. એસ. સી. મનચંદા, રણવીર ચંદ્ર અને સુશ્રી.એ. સુભાષિની સામાવાળામાટે. કોર્ટનો ચુકાદો સાવંત, જે. દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો-અપીલકર્તા-કંપની, જેને હવે પછી આકારણી કરનાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે આર્ટરેશમના કપડાના ઉત્પાદન અને વેચાણનો વ્યવસાય કરે છે. વર્ષ ૧૯૫૭માં તેણેરૂ. ૨,૮૧,૭૪૧ની કિંમતની મશીનરી ખરીદી અને તેને મેસર્સ જાસ્મિન મિલ્સપ્રાઇવેટ લિમિટેડ, બોમ્બેને રૂ. ૩૩,૯૦૦ના વાર્ષિક ભાડામાં ભાડે આપી હતી.તા.૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૬ના રોજ મેસર્સ જાસ્મિન મિલ્સના પરિસરમાં આગ ફાટીનીકળી હતી, જેના કારણે તેમના પરિસરમાં સ્થાપિત મશીનરીને વ્યાપકનુકસાન થયું હતું, જેમાં તેમણે કરદાતા પાસેથી ભાડે લીધેલી મશીનરીનો પણસમાવેશ થાય છે. નુકસાનને કારણે મૂલ્યાંકનકર્તાની માલિકીની મશીનરીઆગળના કોઈપણ ઉપયોગ માટે નકામી બની ગઈ હતી.મેસર્સ જાસ્મિન મિલ્સેતેની પોતાની મશીનરી, કરદાતાની મશીનરીનો પણ વીમો લીધો હતો અને વીમાદાવાના સમાધાન પર મેસર્સ જાસ્મિન મિલ્સને ચોક્કસ રકમ મળી હતી, જેમાંથીતેણે તેની મશીનરીના વિનાશને કારણે કરદાતાને રૂ.૬,૩૨,૫૩૩ આપ્યા હતા.મશીનરીની વાસ્તવિક કિંમત અને તેના લેખિત મૂલ્ય વચ્ચેનો તફાવત૨,૬૨,૭૮૧ હતો. કરદાતાએ આકારણી વર્ષ ૧૯૬૭-૬૮ માટે તેના આવકવેરાના વળતરમાં (સંબંધિત હિસાબી વર્ષ ૩૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૬ના રોજસમાપ્ત થતું વર્ષ છે) આવકવેરાના અધિનિયમ કલમ ૪૧ (૨) હેઠળ કરવેરા માટેવસૂલવામાં આવતા નફા તરીકે ઉપરોક્ત રકમ દર્શાવી હતી (ત્યારબાદ તેને"અધિનિયમ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે).જો કે, આવકવેરાના અધિકારીએવીમાના દાવાને કારણે મળેલી ૩,૫૦,૭૯૨ રૂપિયાની રકમ અને મશીનરીનીમૂળ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત એટલે કે રૂ. ૬,૩૨,૫૩૩ ની વધારાની રકમ પરપણ કર લાદ્યો હતો. એટલે કે, રૂ. ૨,૮૧,૭૪૧, તેને અધિનિયમ કલમ ૪૫હેઠળ વસૂલવામાં આવતા મૂડી લાભ તરીકે ગણવામાં આવે છે. અધિનિયમકલમ ૨ (૪૭) સાથે વાંચી શકાય તેવી કલમ ૪૫ મુજબ મૂડી સંપત્તિનુંહસ્તાંતરણ થયું ન હોવાથી વીમા દાવાને કારણે મળેલી રકમ પર મૂડી લાભ વેરોખેંચાયો ન હતો તેવી કરદાતા દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દલીલને આવકવેરાનાઅધિકારીએ નકારી કાઢી હતી. Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) કરદાતાએ આદેશ સામે અપીલ સહાયક કમિશનરને અપીલ કરી હતી,જેમણે પણ અપીલકર્તાની ઉપરોક્ત દલીલને નકારી કાઢી હતી અને અપીલનેફગાવી દીધી હતી.જોકે, આવકવેરાની અપીલ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષની અપીલમાંકરદાતાની દલીલને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, ટ્રિબ્યુનલે જણાવ્યું હતું કેઆ રકમ મૂડી સંપત્તિના હસ્તાંતરણને કારણે નહીં પરંતુ તેને થયેલા નુકસાનનેકારણે પ્રાપ્ત થઈ હતી અને કલમ ૪૫ ત્યારે જ આકર્ષાય છે જ્યારે મૂડી સંપત્તિના હસ્તાંતરણની વાત હોય.નારાજ થતાં આયકર વિભાગે નીચેના બે પ્રશ્નો પરહાઈકોર્ટમાં કેસના સંદર્ભ માટે અરજી કરી હતીઃ ( ) iશું હકીકતો અને કેસના સંજોગોમાં ટ્રિબ્યુનલ કાયદામાં એવુંઠરાવવામાં ન્યાયી હતું કે કાયદાની કલમ ૨ (૪૭) ના અર્થમાંકરદાતા દ્વારા મૂડી સંપત્તિનું ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યું ન હતું? ( ) iiશું હકીકતો પર અને કેસના સંજોગોમાં મેસર્સ જાસ્મિન મિલ્સપ્રાઇવેટ લિમિટેડ પાસેથી પ્રાપ્ત મશીનરીની કિંમત કરતાં વધુ રકમહોવાથી અધિનિયમની કલમ 45 હેઠળ મૂડીગત લાભ તરીકે કરનેપાત્ર હતો? ઉચ્ચ અદાલતે પ્રથમ પ્રશ્ો જવાબ નકારાત્મક આપ્યો હતો અને પરિણામે બીજા પ્રશ્ો જવાબ હકારાત્મક આપ્યો હતો.એટલે કે, આયકર વિભાગનીતરફેણમાં અને કરદાતાની વિરુદ્ધમાં બંને પ્રશ્નો. આ અપીલ કરદાતા દ્વારા હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા પ્રમાણપત્રપર દાખલ કરવામાં આવી છે. ૨. અમારી વિચારણા માટે જે ટૂંકો પ્રશ્ન આવે છે તે એ છે કે શું મૂડી સંપત્તિનાનુકસાન અથવા વિનાશને કારણે વીમા દાવા માટે પ્રાપ્ત થયેલ નાણાં અધિનિયમકલમ ૪૫ ના અર્થમાં સંપત્તિના સ્થાનાંતરણને કારણે પ્રાપ્ત થાય છે અને તેથી,ઉપરોક્ત કલમ હેઠળ મૂડી લાભ કર વસૂલવામાં આવે છે. ૩. અધિનિયમ કલમ ૪૫ ની જોગવાઈઓ અહીં ફરીથી રજૂ કરવી અનુકૂળ રહેશેકારણ કે તે સુસંગત સમયે હતીઃ “૪૫. મૂડી લાભ.— અગાઉના વર્ષમાં મૂડી સંપત્તિનાહસ્તાંતરણથી થતો કોઈપણ નફો અથવા લાભ, કલમ ૫૩ અને૫૪માં અન્યથા જોગવાઈ કરવામાં આવી છે તે સિવાય, 'મૂડીલાભ' શીર્ષક હેઠળ આવકવેરાને પાત્ર રહેશે અને તે અગાઉનાવર્ષની આવક માનવામાં આવશે જેમાં હસ્તાંતરણ થયું હતું.” (ભાર મૂકવામાં આવે છે) અધિનિયમ કલમ ૨ (૪૭) જે સુસંગત સમયે સ્થાનાંતરણનેવ્યાખ્યાયિત કરે છે તે નીચે મુજબ વાંચે છેઃ “૨. વ્યાખ્યાઓ.— આ અધિનિયમમાં, જ્યાં સુધી સંદર્ભ અન્યથાજરૂરી ન હોય ત્યાં સુધી, - (૪૭) ‘મૂડી સંપત્તિના સંબંધમાં 'હસ્તાંતરણ' માં સંપત્તિનાવેચાણ, વિનિમય અથવા ત્યાગ અથવા તેમાંના કોઈપણઅધિકારોનો નાશ અથવા કોઈપણ કાયદા હેઠળ તેના ફરજિયાતસંપાદનનો સમાવેશ થાય છે.” બે વિભાગોનું વાંચન એ સ્પષ્ટપણે સ્પષ્ટ કરે છે કે કલમ ૪૫ને અનુરૂપનફો અથવા લાભ અગાઉના વર્ષમાં અસર પામેલી મૂડી સંપત્તિનાહસ્તાંતરણમાંથી થવો જોઈએ.આ હસ્તાંતરણ હસ્તાંતરણની કોઈપણ પદ્ધતિદ્વારા થઈ શકે છે જેમાં વેચાણ, વિનિમય, સંપત્તિનો ત્યાગ અથવા તેમાંનાઅધિકારોનો નાશ અથવા કોઈપણ કાયદા હેઠળ સંપત્તિનું ફરજિયાત સંપાદનસામેલ છે.તે સંપત્તિની અથવા તેમાંના કોઈપણ અધિકારોની હોઈ શકે છે.તેઆગળ સ્વૈચ્છિક કાર્ય અથવા ફરજિયાત અધિનિયમગીરીનું પરિણામ હોઈ શકેછે.જે પણ પદ્ધતિ દ્વારા તેને લાવવામાં આવે છે, ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયા દરમિયાનસંપત્તિનું અસ્તિત્વ એ પૂર્વશરત છે.જ્યાં સુધી સંપત્તિ અસ્તિત્વમાં નથી ત્યાંસુધી તેનું હસ્તાંતરણ થઈ શકતું નથી. ૪. જ્યારે કોઈ સંપત્તિનો નાશ થાય છે ત્યારે તેને અન્યને ટ્રાન્સફરકરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી.સંપત્તિનો નાશ અથવા નુકસાન, તેમાં કોઈ શંકાનથી, તે સંપત્તિના માલિક અથવા માલિકના અધિકારનો નાશ કરે છે.પરંતુ તેહસ્તાંતરના કારણે નથી.તે સંપત્તિનાનાશ થવાના કારણે છે.સંપત્તિના નાશનેકારણે સંપત્તિમાં અધિકારનો અંત એ અધિકારનું હસ્તાંતરણ નથી પરંતુ તેનોઅંત છે.કલ્પનાના કોઈ પણ વિસ્તાર દ્વારા, સંપત્તિના અંતને કારણે અધિકારનાવિનાશને તેના સ્થાનાંતરણને કારણે અધિકારના નાબૂદી સાથે સરખાવી શકાયછે.કલમ ૪૫ સંપત્તિના "હસ્તાંતરણ" માંથી ઉદ્ભવતા મૂડી લાભ વિશે વાતદ્વારા છે, નહીં કે પોતે જ "અધિકારના અંત" ને કારણે.મૂડી લાભ હસ્તાંતરણ Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) Income-tax Commissioner v. J.K. Cotton Spinning & Weaving Mills Co. Ltd., [1987] 164 ITR 18, disapproved. CIVIL APPELLATE JURISDICTION: Civil Appeal No. 1106 (NT) of 1976. From the Judgment and Order dated 22nd/23rd January 1976 of B the Gujarat High Court in Income Tax Ref. No. 122 of 1974. Joseph Vellappilly, K.J. John and Ms. Deepa Dikshit for the Appellant. S.C. Manchanda, Ranvir Chandra and Ms. A. Subhashini for the C Respondent, The Judgment of the Court was delivered by SAW ANT, J. The appellant/Company, hereinafter referred to as the assessee, carries on the business of manufacture and sale of D art-silk cloth. Jn the year 1957, it purchased machinery worth Rs.2,81,741 and gave it on hire to M/s. Jasmine Mills Pvt. Ltd., Bombay at an annual rent of Rs.33,900. On August 11, 1966, a fire broke out in the premises of M/s. Jasmine Mills causing extensive damage to the machinery installed in their premises including the machinery hired by them from the assessee. The machinery belonging E to the assessee became useless for any further use on account of the damage. M/s. Jasmine Mills had insured along with its own machinery, the assessee's machinery as well, and on a settlement of the insurance claim, M/s. Jasmine Mills received a certain amount out of which it paid a sum of Rs.6,32,533 to the assessee on account of the destruction of its machinery. The difference between the actual cost of the machi-F nery and its written-down value worked out to Rs.2,62,781. The asses-see in its income-tax return for the assessment year 1967-68 (relevant accounting year being the year ending on 31st August, 1966) showed the said amount as profit chargeable to tax under Section 41(2) of the Income-Tax Act (hereinafter referred to as the "Act"). The Income-Tax Officer, however, subjected to tax also the additional amount of G Rs.3,50,79'.(. being the difference between the amount of Rs.6,32,533 received on account of the insurance claim and the original cost of the machinery, i.e., Rs.2,81,741, treating the same as capital gains charge-able under Section 45 of the Act. The contention advanced by the assessee that the capital gains tax was not attracted to the amount received on account of the insurance claim since there was no transfer H of capital asset as was ·contemplated by Section 45 read with Section A 2( 47) of the Act, was negatived by the Jncome-Tax Officer. The assessee appealed against the order to the Appellate Assistant Commissioner who also negatived the said contention of the appellant and· dismissed the appeal. The assessee's contention was, B however, upheld ii1 the appeal before the Income-Tax Appellate Tri-bunal, the Tribunal holding that the amount was not received on account of a transfer of the capital asset but on account of \he damage to it and that Section 45 was attracted only when there was a transfer of the capital asset. Being· aggrieved, the Revenue applied for reference of the case to the High Court on the following two questions: c (i) whether on the facts and in the circumstances of the case the transfer was justified in law in holding that there was no transfer of capital ass.et by the assessee within the meaning of Section 2(47) of the Act? (ii) whether on the facts and in .the circumstances of the case the sum of Rs.3,50,792 being the excess of the cost of the machinery received from M/s. Jasmine Mills Pvt. Ltd. was chargeable to tax as capital gains under Section 45 of the Act? D The High Court answered the first question in the negative, and conse-E quently the second question in the affirmative, i.e., both questions in favour of the Revenue and against the assessee. This appeal has been filed by the assessee on a certificate granted by the High Court. Case: VANIA SILK MILLS (P) LTD. versus COMMISSIONER OF INCOME-TAX, AHMEDABAD [[1991] 3 S.C.R. 577] (1991) 'ਇਹ ਅਪੀਲ ਮੁਲ�ਕਣਕਰਤਾ ਵੱਲ� ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲ� ਿਦੱਤੇ ਸਰਟੀਿਫਕੇਟ ਤੇ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2. ਸਾਡੇ ਿਵਚਾਰ ਲਈ ਛੋਟਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਿਕ ਕੀ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਜ� ਨ�ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੀਮੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਅਰਥ� ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਟਸਫਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ�ਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਉਕਤ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟੈਕਸ ਲਈ ਚਾਰਜਯੋਗ ਹੈ। 3. ਇੱਥੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 45 ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇ� ਕਰਨਾ ਸੁਿਵਧਾਜਨਕ ਹੋਵੇਗਾ ਿਕ�ਿਕ ਉਹ ਸੰਬੰਿਧਤ ਸਮ� 'ਤੇ ਖੜ�ੇ ਸਨ: "45. ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ-ਿਪਛਲੇ ਸਾਲ ਿਵੱਚ ਪ�ਭਾਵੀ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਤ� ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਭ ਜ� ਲਾਭ, ਧਾਰਾ 53 ਅਤੇ 54 ਿਵੱਚ ਪ�ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਿਸਰਲੇਖ 'ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ' ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਮਦਨ-ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਿਸਲਕ ਿਮੱਲਜ਼ ਬਨਾਮ ਸੀ.ਆਈ.ਟੀ. [ਸਾਵੰਤ, ਜੇ.] ਿਪਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇਗੀ ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਤਬਾਦਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ"। ਜ਼ੋਰ ਿਦੱਤਾ 'ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 2(47) ਜੋ ਿਕ ਸੰਬੰਿਧਤ ਸਮ� ਤੇ ਤਬਾਦਲੇ ਨੂੰ ਪਿਰਭਾਿ�ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੇਠ ਿਲਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ�ੀ ਗਈ ਹੈ:"2. ਪਿਰਭਾ�ਾਵ� - ਇਸ ਐਕਟ ਿਵੱਚ, ਜਦ� ਤੱਕ ਿਕ ਸੰਦਰਭ ਹੋਰ ਲੋੜ�ਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, - (47) 'ਤਬਾਦਲਾ', ਿਕਸੇ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਿਵੱਚ, ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਿਵਕਰੀ, ਵਟ�ਦਰਾ ਜ� ਿਤਆਗਣਾ ਜ� ਇਸ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਵੀ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਜ� ਿਕਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪ�ਾਪਤੀ �ਾਮਲ ਹੈ।" ਦੋ ਭਾਗ� ਨੂੰ ਪੜ�ਨਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ ਸਪੱ�ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਿਕ ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਾਭ ਜ� ਲਾਭ ਪੂੰਜੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਤ� ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਿਪਛਲੇ ਸਾਲ ਿਵੱਚ ਪ�ਭਾਵੀ ਹੈ। ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਿਕਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਿਜਸ ਿਵੱਚ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਿਵਕਰੀ, ਵਟ�ਦਰਾ, ਿਤਆਗ ਜ� ਇਸ ਿਵੱਚ ਅਿਧਕਾਰ� ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਜ� ਿਕਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪ�ਾਪਤੀ �ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਜ� ਇਸ ਿਵੱਚ ਿਕਸੇ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਐਕਟ ਜ� ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਓਪਰੇ�ਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਢੰਗ ਹੈ ਿਜਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਿਲਆਂਦਾ ਿਗਆ ਹੈ, ਟਸਫਰ ਦੀ ਪ�ਿਕਿਰਆ ਦੌਰਾਨ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ ਪੂਰਵ �ਰਤ ਹੈ। ਜਦ� ਤੱਕ ਸੰਪਤੀ ਅਸਲ ਿਵੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹ� ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਹੋ ਸਕਦਾ। 4. ਜਦ� ਕੋਈ ਸੰਪੱਤੀ ਨ�ਟ ਹੋ ਜ�ਦੀ ਹੈ ਤ� ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਿਜਆਂ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹ� ਹੁੰਦਾ। ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਿਵਨਾ� ਜ� ਨੁਕਸਾਨ, ਿਬਨ� �ੱਕ, ਇਸ ਿਵੱਚ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜ� ਮਾਲਕ ਦੇ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਿਵਨਾ� ਿਲਆ�ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਟਸਫਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹ� ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਪੱਤੀ ਿਵੱਚ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਿਵੱਚ ਅਿਧਕਾਰ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਹੈ ਬਲਿਕ ਇਸਦਾ ਿਵਨਾ� ਹੈ। ਿਬਨ� ਿਕਸੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ, ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈਕ�ਨ 45 ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ "ਟਸਫਰ" ਤ� ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਆਪਣੇ ਆਪ "ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ" ਦੇ ਕਾਰਨ। ਪੂੰਜੀ ਲਾਭ ਟਸਫਰ ਦੁਆਰਾ ਆਕਰਿ�ਤ ਕੀਤਾ ਜ�ਦਾ ਹੈ ਨਾ ਿਕ ਿਸਰਫ਼ ਿਕਸੇ ਵੀ ਤਰ ਦੇ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ। ਤਬਾਦਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ� ਦੁਆਰਾ ਪ�ਭਾਿਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨ� ਿਵੱਚ� ਇੱਕ ਢੰਗ ਹੈ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ 'ਤੇ ਜ� ਅਿਧਕਾਰ� ਜ� ਅਿਧਕਾਰ� ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀਆਂ ਿਰਪੋਰਟ� [1991] 3 ਐ�ਸ.ਸੀ.ਆਰ. ਇਹ. ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਆਕਰਿ�ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਿਧਕਾਰ� ਜ� ਅਿਧਕਾਰ� ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਿਕਸੇ ਵੀ ਸਿਥਤੀ ਿਵੱਚ ਇਸਦੇ ਜ� ਉਹਨ� ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਹ� ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਿਵਨਾ� ਜ� ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਿਜਵ� ਿਕ ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਸ ਿਵੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹ� ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 45 ਦੇ ਉਪਬੰਧ� ਨੂੰ ਆਕਰਿ�ਤ ਨਹ� ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਿਕ ਤਬਾਦਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਿਸਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਿਧਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹ� ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਬਾਦਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਹ� ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਿਧਕਾਰ� ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੈਕ�ਨ 45 ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤ� ਬਾਹਰ ਹੈ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨ� ਇਸ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਿਵੱਚ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਿਕ ਧਾਰਾ 45 ਦਾ ਸਬੰਧ ਅਿਧਕਾਰ ਦੇ ਬੁਝਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹ� ਹੈ, ਪਰ ਤਬਾਦਲੇ ਨਾਲ ਹੈ। "ਤਬਾਦਲੇ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਅਿਧਕਾਰ ਦੀ ਬੁਝਾਈ" �ਬਦ� 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਿਧਆਨ ਕ�ਦਿਰਤ ਕਰਦੇ